Rhenus

Rhenus als personificatie van de rivier de Rijn werd vereerd langs de gehele stroom. De Romeinen namen hem over en verbeeldden hem met hoorns – Rhenus bicornis, zoals de rivier zich splitste in twee (eigenlijk drie) stromen. De Germaanse naam van de rivier was *Rinaz, de oudere Gallische naam Renos, afkomstig van de Proto-Indo-Europese wortel *rei-, ‘vloeien.’ De rivier bleef een bron van inspiratie door de eeuwen heen.

Wat we weten

De naam Rhenus komt voor op een aantal inscripties die op verschillende plaatsen langs de Rijn zijn gevonden, waarvan twee in Vechten, nabij Utrecht.

Direct naar theorieën ↓

ID-nrVindplaats, vindjaarLatijnse tekstNederlandse vertalingGeschatte datumOverige opm.
CIL XIII 5255Eschenz (bij Konstanz, CH), 1741FLUM(INI) RHENO PRO SALUTE Q(UINTI) SPICI CERIA[…]Aan de rivier Rhenus Voor de welvaart van Quintus Spicus Ceria…1 – 300 CE[1]
AE 1969/ 70Strasbourg (FR), 1968RHENO PATRI OPPIUS SEVERUS LEG(ATUS) AUG(USTI)Aan Vader Rhenus (heeft) Oppius Severus, Legatus van Augustus…122 – 134 CE[2]
CIL XIII 7790Remagen (bij Bonn, DE), 1904I(OVI) O(PTIMO) M(AXIMO) ET GENIO LOCI ET RHENO CL(AUDIUS) MARCELLINUS B(ENE)F(ICIARIUS) CO(N)S(ULARIS) V(OTUM) S(OLVIT) L(IBENS) M(ERITO) IMP(ERATORE) COMMODO VI CO(N)S(ULE)Aan Jupiter Optimus Maximus en de Genius Loci en Rhenus heeft Claudius Marcellinus, de beneficiarius consularis, zijn belofte ingelost, gaarne en met reden, toen de imperator Commodus voor de zesde maal consul was.190 CE[3],[4]
CIL XIII 7791Remagen (bij Bonn, DE), 1904[… ET] GENIO LOCI [ET FL]UMINI RHE[NO] T(ITUS) FLAVIUS […]LO B(ENE)F(ICIARIUS) SALVI [IUL]IANI CO(N)S(ULARIS) [V(OTUM)] S(OLVIT) L(IBENS) M(ERITO)Aan … en de Genius Loci en de rivier Rhenus Titus Flavius …lo heeft de beneficiarius consularis Salvius Iulianius, zijn belofte ingelost, gaarne en met reden.151 – 170 CE[5],[6]
CIL XIII 8810Vechten (bij Utrecht, NL), 1643I(OVI) O(PTIMO) M(AXIMO) DIS PATRIIS ET PRAESIDIBUS HUIUS LOCI OCEANIQUE ET R(H)ENO Q(UINTUS) MARC(IUS) GALLIANUS LEG(ATUS) LEG(IONIS) XXX U(LPIAE) V(ICTRICIS) PRO SALUTE SUA ET SUORUM V(OTUM) S(OLVIT) M(ERITO)Aan Jupiter Optimus Maximus, en de goden van het vaderland, en de goden van deze plaats en van de zee en Rhenus, heeft Quintus Marcius Gallianus, legatus legionis van het Legioen XXX Ulpia Vicitrix, zijn belofte ingelost, gaarne en met reden, voor zijn welvaart en die van de zijnen. [7]
CIL XIII 8811Vechten (bij Utrecht, NL), 1654[IN H]O[NOREM DOMUS DI]V[I]NA[E …] IUNONI REGINAE ET MINERVAE SANCTAE GENIO HUIUSQUE LOCI NEPTUNO OCEANO ET RHENO DIS OMNIBUS DEABUSQUE PRO SALUTE D[O]M[I]N(I) MAR/CI [AURELLI ANTONINI] [P(II) F(ELICIS) AUG(USTI) DIVI] ANTONINI [MAGNI F(ILII) DIVI SEVERI NEP(OTIS)] […] [LEG(ATUS) AUG(USTI) N(OSTRI)] LEG(IONIS)] I M(INERVIAE) [ANTONINIANAE] P(IAE) F(IDELIS) [ARAM DICA]VITTer ere van het Goddelijke Huis. Aan … Iuno Regina en de heilige Minerva en de Genius van deze plaats, Neptunus, Oceanus en Rhenus en alle goden, voor de welvaart van de heer Marcus Aurelius Antoninus […], de zoon van de vergoddelijkte Antoninus Magnus, de kleinzoon van de vergoddelijkte Severus … heeft de legatus van onze Augustus van het Legioen I Minervia Antoniniana Pia Fidelis dit altaar gewijd.Wss. tijdens het bewind van ElagabalusMarcus Aurelius Antoninus (Pius Felix Augustus) was de Romeinse keizer Elagabalus (218  – 222 CE)[8]

De godheid werd overgenomen  door de Romeinen. Vergilius noemde de rivier in zijn Aeneis als Rhenus bicornis, ‘Rhenus met de twee hoorns.’ Het wordt vaak beschouwd als een verwijzing naar het splitsen van de Rijn.[9] In zijn Tristia nam de dichter Ovidius dit over en schreef: “Cornibus hic fractis viridi male tectus ab ulva decolor ipse suo sanguine Rhenus erat.” In het Nederlands: “Dit ding met zijn gebroken hoorns, droevig bedekt met groene zegge, is de Rijn zelf, ontkleurd met zijn bloed.”[10] De schrijver Martialis gaf hem gouden hoorns,[11] wellicht een toespeling op het goud in het rivierzand van de Rijn.[12]  

Theorieën

Rhenus wordt algemeen beschouwd als personificatie van de rivier de Rijn. Het woord Rijn is afkomstig van het Proto-Germaanse *Rinaz, wat op zijn beurt weer van het Gallische Renos kwam. De Indo-Europese wortel van het woord is *rei-, wat ‘vloeien’ betekent.[13] De –h- in het Latijnse Rhenus (en o.a. het Franse Rhin) komt van de Griekse schrijfvorm, Rhenos.[14]

Gezien het feit dat Rhenus dankzij de Romeinse schrijvers hoorns kreeg toegeschreven, werden in het Rijnland afbeeldingen van gehoornde, baardige hoofden met open mond geïdentificeerd als Rhenus. Aangezien vele volkeren, de Romeinen incluis, riviergoden aanbeden, is het niet te zeggen in hoeverre en op welke wijze Rhenus vereerd werd door de Gallische en Germaanse locals. De hoorns en de afbeeldingen daarvan zijn in ieder geval waarschijnlijk van puur Romeinse oorsprong.

De rivier bleef nog eeuwenlang tot de verbeelding spreken, wat niet alleen blijkt uit sagen waarin de Rijn een grote rol speelt, zoals het verhaal van de Loreley of het Nibelungenlied, maar ook van het herleven van Rhenus als Vater Rhein in de negentiende-eeuwse Duitse Romantiek.


[1] “HD058326,” Epigraphic Database Heidelberg, https://edh-www.adw.uni-heidelberg.de/edh/inschrift/HD058326
[2] “HD013900,” Epigraphic Database Heidelberg, https://edh-www.adw.uni-heidelberg.de/edh/inschrift/HD013900
[3] “HD080074,” Epigraphic Database Heidelberg, https://edh-www.adw.uni-heidelberg.de/edh/inschrift/HD080074
[4] “Rhenus [1],” Keltische Götternamen auf rheinischen Inschriften, http://gams.uni-graz.at/o:fercan.388
[5] “HD030204,” Epigraphic Database Heidelberg, https://edh-www.adw.uni-heidelberg.de/edh/inschrift/HD030204
[6] “Flumen Rhenus,” Keltische Götternamen auf rheinischen Inschriften, http://gams.uni-graz.at/o:fercan.389
[7] “Rhenus [3],” Keltische Götternamen auf rheinischen Inschriften, http://gams.uni-graz.at/o:fercan.390
[8] “Rhenus [4],” Keltische Götternamen auf rheinischen Inschriften, http://gams.uni-graz.at/o:fercan.391
[9] Vergilius, Aeneis VIII.727, https://benbijnsdorp.nl/VergAen8.html#8,608
[10] Ovidius, Trista IV.41-42, https://www.loebclassics.com/view/ovid-tristia/1924/pb_LCL151.169.xml
[11] Martialis, Epigrammata X.7, http://www.tertullian.org/fathers/martial_epigrams_book10.htm
[12] Horst-Johannes Tümmer, Der Rhein: ein europäischer Fluß und seine Geschichte (München: C. H. Beck, 1999), 24. https://books.google.nl/books?hl=en&lr=&id=itwg8Q8JI2cC&oi=fnd&pg=PA11&dq=Horst+Johannes+T%C3%BCmmers:+Der+Rhein.+Ein+europ%C3%A4ischer+Fluss+und+seine+Geschichte.+&ots=TT0IhagZrS&sig=M4JKV8ZVlOiTlM7EQ8SVEgpB6a8&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
[13] Maurits Gysseling, “Rijn,” in: Toponymisch Woordenboek van België, Nederland, Luxemburg, Noord-Frankrijk en West-Duitsland (vóór 1226), http://bouwstoffen.kantl.be/tw/facsimile/?page=844
[14] Etymological Dictionary Online, s.v. “Rhine,” bezocht op 29 augustus 2020, https://www.etymonline.com/word/Rhine

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: