Viradecdis

Viradecdis wordt genoemd op een aantal inscripties. Haar naam is Keltisch van oorsprong, hoewel misschien gegermaniseerd, maar de precieze betekenis is nog onduidelijk. Ze was waarschijnlijk een godin van de Tungri, hoewel in Duitsland ook votiefstenen werden gevonden voor een godin Virodacthis.

Wat we weten

De naam van de godin Viradecdis (Viradecthis, Virathethis) is overgeleverd via een drietal inscripties, waarvan twee uit de Lage Landen en één uit Schotland. Twee van de inscripties zijn (mede) opgesteld door Tungri, leden van het volk dat na de gedeeltelijke vernietiging van de Eburonen in hun plaats in het gebied rond Tongeren kwam te wonen. De stad Tongeren is nog altijd naar hen vernoemd. De derde inscriptie vermeldt de Tungri niet expliciet, maar werd gevonden in het gebied dat ze bewoonden.

Van twee ernstig beschadigde inscripties uit Nederland is ook geargumenteerd dat ze oorspronkelijk de naam Virathethis spelden. Daarnaast wordt de naam Virodacthis genoemd op twee inscripties uit de omgeving van Mainz, die hier ook beschreven worden.

Direct naar theorieën ↓

ID-nrVindplaats, vindjaarLatijnse tekstNederlandse vertalingGeschatte datumOverige opmerkingen & links
CIL VII 1073Birrens (muur v. Hadrianus, VK), 1772DEAE VIRADECTHI PA[G]US CONDRUSTIS MILIT(ANS) IN COH(ORTE) II TUNGROR(UM) SUB SILVIO AUSPICE PRAEF(ECTO)Aan de godin Viradecthis De soldaten van het district Condrustus in het 2e cohort der Tungri onder prefect Silvius Auspice.158 – 161 CECondrustus was een disctrict in het gebied van de Tungri, het huidige gebied Condroz.

[1]
CIL XIII 8815Vechten (bij Utrecht, NL), 1868DEAE [VIR]ADECD(IS) [CIV]ES TUNGRI [ET] NAUTAE [QU]I FECTIONE [C]ONSISTUNT V(OTUM) S(OLVERUNT) L(IBENTES) M(ERITO)Aan de godin Viradecdis hebben de burgers van de Tungri (en) de zeelieden die in Fectio wonen, hun belofte ingelost, gaarne en met reden.151 – 250 CEFectio = Vechten.   Inscriptie aan de linkerkant beschadigd; delen zijn ingevuld.

[2],[3]
AE 1968 311Strée (bij Huy, BE), 1967IN H(ONOREM) D(OMUS) D(IVINAE) D(EAE) VIRATHETHI SUPERINA SUPPONIS V(OTUM) S(OVIT) L(IBENS) M(ERITO)Ter ere van het Goddelijke Huis. Aan de godin Virathethis heeft Superina, dochter van Suppo, haar belofte ingelost, gaarne en met reden.201 – 250 CEGevonden in het fundament onder het altaar van de St. Nicolaaskerk.   Strée ligt in het gebied Condroz/ Condrustus.

[4],[5]
AE 1975 635Valkenburg-De Woerd (bij Leiden, NL), 1972[IN] H(ONOREM) [D(OMUS) D(IVINAE)] [DEAE VI]RAT[HETHI]Ter ere van het Goddelijke Huis. Aan de godin Virathethis151-250 CEAlleen de H en de letters RAT zijn leesbaar, de rest is ingevuld door J.E. Bogaers.

[6],[7]
 Kesteren, 1967[DEAE VI]RA[THEHI …] MAan de godin Virathethis … M Niet meer dan een scherf; ingevuld meer veel ‘als’ en ‘mogelijk’ door J. E. Bogaers.
[8]
CIL XIII 11944Trebur (bij Mainz, DE), 1912[IN H(ONOREM)] D(OMUS) D(IVINAE) [DEAE VI]RODACTHI [PAG]US NIDENSIS ET VICANI AUGUST(ANI) PUBLICE FECERUNTTer ere van het Goddelijke Huis. Aan de godin Virodacthis hebben het district Nidensis en de bewoners van de vicus Augustanus dit publiekelijk gemaakt.[9]171 – 230 CEHet district Nidensis is het huidige Pays de Nied in Lotharingen.   Inscriptie deels beschadigd en ingevuld.

[10]
CIL XIII 6761Mainz (DE), 1881VIRODACTI SIVE LUCEN(A)E [A]UGUSTIUS IUSTUS EX VOTO NUMINIBUS [SA]NCTISSI[MIS]Voor Virodactis of Lucena heeft Augustus Iustus dit krachtens een gelofte voor de allerheiligste goden gemaakt. [11]131 – 200 CELucena is mogelijk een variant op Hlucena, bekend van inscriptie CIL XIII 8661 (Hludana).[12]   Inscriptie aan de onderkant beschadigd en ingevuld.

[13]

Theorieën

Naam en domein

Hoewel de Tungri worden beschreven als Germanen,[14] door Tacitus zelfs als de ‘oorspronkelijke’ Germanen,[15] is het niet zeker of Viradecdis een Germaanse of Keltische oorsprong heeft.

De meeste bronnen geven aan dat Viradecdis een Keltische oorsprong heeft. Zo is haar naam verbonden met het Ierse feardhacht, ‘mannelijkheid’.[16] Deze etymologie is het meest geciteerd door latere bronnen. Een andere Keltische etymologie leidt haar naam terug op de delen *wīrjā-/*wīro- en *dekos-, die respectievelijk ‘waarheid’ en ‘eer’ betekenen, maar deze etymologie is onzeker.[17] De Duitse Wikipedia vermeldt echter dat het achtervoegsel -dis een Germaanse oorsprong aanduidt. Viradecdis kan dus ook een germanisering van een oorspronkelijk Keltische naam zijn.[18]

Op basis van de verbinding met feardhacht is Viradecdis tot mogelijke oorlogsgodin bestempeld. Deze gedachte wordt verworpen door B. H. Stolte, aangezien slechts één van de inscripties gemaakt is door militairen. Stolte ziet Viradecdis eerder als mogelijke schutsgodin van de Condrusi.[19]

De theorie is geopperd dat de votiefsteen uit Vechten na een overwinning in de Bataafse Opstand (69 CE) is opgericht door een overgelopen cohort van de Tungri en de Bataafse roeiers (‘zeelieden’). Er zijn echter weinig concrete aanwijzingen hiervoor.[20] Gezien de formulering van de inscriptie is de theorie vergezocht.[21] (De datering van de steen op 151-250 CE is van later datum; op de website van de Heidelbergse Epigraphic Database wordt niet vermeldt waarop die schatting gebaseerd is.)

Virodacthis?

Bogaers noemt het “sehr fraglich” of Virodact(h)is met Viradecdis gelijkgesteld kan worden. Het verschil in klank (o-a vs. a-e) is volgens hem niet uit te leggen.[22] Ook Karl Schmidt noemt de a/e-wissel “opmerkelijk.”[23] Desondanks wordt Virodacthis door velen (waaronder Much (die meent dat de overgang a > e niet onwaarschijnlijk is)[24] en De Vries[25]) gelijkgesteld aan Viradecdis.

Votiefsteen uit Vechten.
Bron: Vici.org

[1] “HD071247,” Epigraphic Database Heidelberg, https://edh-www.adw.uni-heidelberg.de/edh/inschrift/HD071247
[2] “HD067874,”Epigraphic Database Heidelberg, https://edh-www.adw.uni-heidelberg.de/edh/inschrift/HD067874
[3] “Viradecdis [1],” Keltische Götternamen in den Inschriften der römischen Provinz Germania Inferior, http://gams.uni-graz.at/o:fercan.74
[4] “HD014321,” Epigraphic Database Heidelberg, https://edh-www.adw.uni-heidelberg.de/edh/inschrift/HD014321
[5] “Viradecdis [2],” Keltische Götternamen in den Inschriften der römischen Provinz Germania Inferior, http://gams.uni-graz.at/o:fercan.75
[6] “Viradecdis?,” Keltische Götternamen in den Inschriften der römischen Provinz Germania Inferior, http://gams.uni-graz.at/o:fercan.76
[7] J.E. Bogaers, “Zweimal Valkenburg (Prov. Zuid-Holland),” in Festoen. Opgedragen aan A. N. Zadoks-Josephus Jitta bij haar zeventigste verjaardag, ed. Johannes Boersma (Groningen: Tjeenk Willink, 1976), 128. https://repository.ubn.ru.nl/handle/2066/26504
[8] Bogaers, “Zweimal Valkenburg,” 130-131.
[9] Vertaling met dank aan mijn grootvader (91)
[10] Epigraphic Database Heidelberg, https://edh-www.adw.uni-heidelberg.de/edh/inschrift/HD067478
[11] Vertaling met dank aan mijn grootvader (91)
[12] Excerpta Romana: De bronnen der Romeinsche geschiedenis van Nederland, verzameld door A. W. Byvanck, deel 2, Inscripties (’s-Gravenhage: Nijhoff, 1935): 565. https://archive.org/details/ByvanckExcerptaRomanaDeel2/page/n573/mode/2up
[13] Ephigrapic Database Heidelberg, https://edh-www.adw.uni-heidelberg.de/edh/inschrift/HD055287
[14] “Tongeren,” Encyclopedia Britannica, bezocht op 21 mei 2020, https://www.britannica.com/place/Tongeren
[15] Tacitus, Germania I.2, https://bibliothecaclassica.nl/attachments/article/20/Germania.pdf
[16] Rudolf Much, “Vagdavercustis,” Zeitschrift Für Deutsches Altertum Und Deutsche Literatur 55, no. 2/3 (1914): 292. https://sci-hub.tw/10.2307/20656951
[17] Anna van der Weij, “Deabus et Dis Communibus” (Thesis, Universiteit Utrecht, 2017), 66. https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/352614/Anna.Thesis.v2correct.print.pdf?sequence=2
[18] “Viradecdis,” Wikipedia, bezocht op 21 mei 2020, https://de.wikipedia.org/wiki/Viradecdis#Etymologie
[19] B.H. Stolte, “Die religiösen Verhältnisse in Niedergermanien,” in Religion (Heidentum: Religiösen Verhältnisse im Provinzen), ed. Wolfgang Haase (Berlijn: De Gruyter, 1986), 654-655.sci-hub.tw/10.1515/9783110861464-012
[20] A. G. Roos, “Über Die Weihinschrift Aus Vechten an Die Dea Viradecdis (C.I.L. XIII 8815),” Mnemosyne, Third Series, 8, no. 3 (1940): 244-245. jstor.org/stable/4426936
[21] G. A. Evers, “Het Viradectis-altaar uit Vechten,” in Maandblad van “Oud-Utrecht”. Vereeniging tot Beoefening en tot Verspreiding van de Kennis der Geschiedenis van Utrecht en Omstreken 15, no. 9 (1940): 68-69. http://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/237863/MOUT_1940-09_2.pdf?sequence=1
[22] Bogaers, “Zweimal Valkenburg,” 129-130.
[23] Karl Schmidt, “Die Komposition in gallischen Personennamen,” Zeitschrift für celtische Philologie 26, (1957): 297. https://sci-hub.tw/10.1515/zcph.1957.26.1.161
[24] Much, “Vagdavercustis,” 292.
[25] Jan de Vries, “N. Weibliche Gottheiten,” in Altgermanische Religionsgeschichte. Bd. 2 Die Götter – Vorstellungen über den Kosmos – Der Untergang des Heidentums (Berlijn: De Gruyter, 1970), 325. https://sci-hub.tw/10.1515/9783110855197.288

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: