Hludana

De godin Hludana, wier naam ‘de beroemde’ betekent, was mogelijk een Zuidgermaanse versie van de Oud-Noorse Hlóðyn. Ze zou een aardegodin kunnen zijn geweest, maar dat is niet zeker. De plaats Lanaken (Belgisch Limburg) is misschien naar haar vernoemd en kan nog lang een cultuscentrum zijn geweest.

Wat we weten

Hludana is bekend uit vijf inscripties, waarvan twee uit Nederland en drie uit het Duitse Nordrhein-Westfalen.

Direct naar theorieën ↓

ID-nrVindplaats, vindjaarLatijnse tekstNederlandse vertalingGeschatte datumOverige opmerkingen & links
CIL XIII 8611Birten (bij Xanten, DE), vóór 1604DEAE HLUDANAE SACRUM C(AIUS) TIBERIUS VERUSAan de heilige godin Hludana   Caius Tiberius Verus151 – 300 CE [1]
CIL XIII 8723Holdoorn (bij Nijmegen, NL), 1855[H]LUD(ANAE) SAC(RUM)  […]AMMI[…] […]CUND[…] [MI]L(ES) LEG(IONIS) XXX [U(LPIAE) V(ICTRICIS)] V(OTUM) S(OLVIT) L(IBENS) M(ERITO) [L]ATERANO [CO(N)S(ULE)]Aan de heilige Hludana heeft …ammi… …cundus, soldaat van het legioen XXX Ulpia Vicitrix zijn belofte ingelost, gaarne en met reden, toen Lateranus consul was171 – 230 CETekst beschadigd en moeilijk leesbaar, deels ingevuld.

[2]
CIL XIII 8661Monterberg (bij Kalkar, DE)DEAE HLUCENAE CENAan de godin Hlucena …  [3]
CIL XIII 7944Iversheim (bij Münstereifel, DE)IN H(ONOREM) [D(OMUS) D(IVINAE)] HLUΘENAE S[ACRUM] PRO SALUTE IM[P(ERATORIS) CAES(ARIS)] [S]EVERI ALEXA[NDRI PII] FEL(ICIS) INVICTI [AUG(USTI) ET IUL(IAE)] MAMAE(A)E MA[TRIS AUG(USTI) N(OSTRI)] VEXILLAT(IO) LEG(IONIS) [I? MINERVIAE?—] [—]+ AGENT(E) ING[ENUO?]Ter ere van het Goddelijke Huis. Heilig voor Hluthena. Voor het heil van onze imperator Caesar Severus Alexander Pius Felix Invictus Augustus en Iulia Mamaea, (heeft) de moeder van onze Augustus de vexillatio van legio I Minervia … opgericht. Het gebeurde onder toezicht van Ingenuus.222-235 CEVotiefsteen beschadigd, tekst moeilijk leesbaar en deels ingevuld.

[4],[5]
CIL XIII 8830Beetgum (bij Leeuwarden, NL), 1888DEAE HLUDANAE CONDUCTORES PISCATUS MANCIPE Q(UINTO) VALERIO SECUNDO V(OTUM) S(OLVERUNT) L(IBENTES) M(ERITO)Aan de godin Hludana hebben de pachters van de visserij, toen Quintus Valerius Secundus de hoofdpachter was, hun gelofte betaald, vrijwillig en naar verdienste.[6]51-100 CEBovenop het votiefaltaar een restant van een beeld van “de godin Hludana zittende op een grooten troon met een mand op de knieën, bewaard tot het middel.”[7]

[8]

Theorieën

Naam

In navolging van Jan de Vries wordt de naam Hludana teruggeleid op het Germaanse *hlud, ‘beroemd’. De Vries geeft de naam van de godin dan de betekenis ‘de roemrijke’.[9]

Patricia De Bernardo Stempel interpreteert Hludana echter als de germanisering van de keltische roemsgodin *Clutona.[10]

Verbinding met andere godinnen

Hludana wordt door velen gelijkgesteld met de Oud-Noorse Hlóðyn, die wordt genoemd als de moeder van Thor in Völuspá stanza 55. Hlóðyn is dus een andere naam van Jörð, de personificatie van de aarde. Als Hludana en Hlóðyn dezelfde zijn, zou Hludana ook een aardegodin zijn, redeneert Reinhard Wenskus. Hugo Jaeckel echter brengt naar voren dat de bijnamen van goden vaak verschillende betekenissen hebben; Hlóðyn hoeft dus niet per se een aardegodin te zijn.[11]

Volgens Jan de Vries zouden de Noordgermanen haar ergens in de achtste eeuw van de Friezen overgenomen hebben.[14]  Jozef van Loon argumenteert echter dat de naam Hlóðyn klankwettig niet Hluþena als oorspronkelijke vorm zal hebben gehad, maar eerder *Hlaðwin.[15]

Hludana is ook door sommigen verbonden met de godin Hulda, die beter bekend is als Vrouw Holle in het gelijknamige sprookje van de Gebroeders Grimm. Er zijn echter geen aanwijzingen voor deze verbinding.

Rudolf Simek noemt de mogelijkheid dat Hludana, Hlóðyn, Hulda en Vrouw Holle tot een groep behoren waarvan de namen gerelateerd zijn aan het Oudengelse en Oudhoogduitse helan, ‘verbergen’. Ook Nehalennia en Hel zouden tot deze hypothetische godinnengroep behoren. Al deze godinnen zouden dan “het karakter van chtonische of aardgodinnen” hebben.[16]

Locaties & cultus?

Jozef van Loon beredeneert dat de naam van het Belgisch-Limburgse plaatsje Lanaken afkomstig is van *Hluthenakom of *Hludanakom. De gewoonlijke toponymie van Lanaken (*Hludiniacas volgens Maurits Gysseling) verwerpt hij; deze toponymie is volgens hem “klankwettig onmogelijk.” Als de naam van Lanaken gerelateerd zou zijn aan de godin Hludana, zou Lanaken misschien wel een cultuscentrum geweest kunnen zijn. Van Loon verwijst naar een negende-eeuwse vermelding van de slacht van runderen in Lanaken (wat zou kunnen wijzen op offerriten) en de mogelijkheid dat de kerk van Lanaken op een oude heidense plaats is gebouwd. Ook verbindt hij de godin met de Merovingiërs, wier namen het monopolie hadden op het voorvoegsel *Hlud-, en die “[o]ndanks hun vérgaande integratie in de Romeinse samenleving […] aan hun eigen godsdienst [bleven] vasthouden en […] niet tot het christendom [zijn] overgegaan.” Al deze dingen zouden kunnen wijzen op een eeuwenlange voortgezette cultus van Hludana.[17]

Wat betreft de verdere inhoud van de cultus van Hludana is weinig bekend of beredeneerd. De Vries stelt dat ondanks de vermelding van de vissers op de inscriptie uit Beetgum, niet te concluderen valt dat “de godin iets met de visserij of de zee te maken had.”[18]

Votiefsteen uit Beetgum
Bron: Fries Museum

[1] “HD079857,” Epigraphic Database Heidelberg, https://edh-www.adw.uni-heidelberg.de/edh/inschrift/HD079857
[2] “Hludana [2],” Keltische Götternamen auf rheinischen Inschriften, http://gams.uni-graz.at/o:fercan.117
[3] Epigraphik-Datenbank  Clauss/Slaby, http://db.edcs.eu/epigr/epi_einzel.php?s_sprache=de&p_belegstelle=CIL+13%2C+08661&r_sortierung=Belegstelle
[4] “HD077554,” Epigraphic Database Heidelberg, https://edh-www.adw.uni-heidelberg.de/edh/inschrift/HD077554
[5] “Hludana [3],” Keltische Götternamen auf rheinischen Inschriften, http://gams.uni-graz.at/o:fercan.118
[6] “De Hludana-steen,” De Kanon fan de Fryske Skiednis, bezocht op 11 mei 2020, http://www.11en30.nu/de-canon-vensters/de-hludana-steen?language=2
[7] Excerpta Romana: De bronnen der Romeinsche geschiedenis van Nederland, verzameld door A. W. Byvanck, deel 3, Overblijfselen, Registers, Aanvullingen (’s-Gravenhage: Nijhoff, 1947): 198. https://archive.org/details/ByvanckExcerptaRomanaDeel3/page/n227/mode/2up
[8] “HD080491,” Epigraphic Database Heidelberg, https://edh-www.adw.uni-heidelberg.de/edh/inschrift/HD080491
[9] Jan de Vries, “N. Weibliche Gottheiten,” in Altgermanische Religionsgeschichte. Bd. 2 Die Götter – Vorstellungen über den Kosmos – Der Untergang des Heidentums (Berlijn: De Gruyter, 1970), 322. https://sci-hub.tw/10.1515/9783110855197.288
[10] Keltische Götternamen auf rheinischen Inschriften, “Hludana [2].”
[11] Hugo Jaeckel, “Ertha Hludana,” Zeitschrift für Deutsche Philologie 23, 133. https://archive.org/details/zeitschriftfrde35bescgoog/page/n144/mode/2up
[12] Friedrich Kauffmann, “Dea Hludana,” Beiträge Zur Geschichte Der Deutschen Sprache Und Literatur, 18 (1984): 144-5. https://sci-hub.tw/10.1515/bgsl.1894.1894.18.134
[13] Reinhard Wenskus, “Religion abâtardie: Materialien zum Synkretismus in der vorchristlichen politischen Theologie der Franken,” in: Iconologia Sacra: Mythos, Bildkunst und Dichtung in der Religions- und Sozialgeschichte Alteuropas, ed. Hagen Keller en Nikolaus Staubach (Berlijn, New York: De Gruyter, 1994), 186-188. sci-hub.tw/10.1515/9783110846119.179 [blz 198]
[14] De Vries, “N. Weibliche Gottheiten,” 322.
[15] Jozef van Loon, “Lanaken en de vroegste geschiedenis van Franken en Merovingen,” Verslagen & Mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal en Letteren, 126, nr. 1-2 (2016): 59. https://verslagenenmededelingen.be/index.php/VM/article/view/111/114
[16] Rudolf Simek, “Hludana,” in Dictionary of Northern Mythology, vert. Angela Hall(Cambridge: DS Brewer, 1993).
[17] Van Loon, “Lanaken,” 11, 59-60.
[18] De Vries, N. Weibliche Gottheiten, 321.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: