Site pictogram Goden van eigen bodem

Wodan

De Germaanse god Wodan werd ook vereerd in de Lage Landen. Zijn naam komt van het Germaanse woord voor ‘woeden’ en is bewaard gebleven in ons ‘woensdag.’ Hij was een belangrijke god, en ook na de komst van het christendom bleef hij vereerd worden. In zekere zin is de Sinterklaasviering in de Lage Landen een voortzetting van zijn verering.

Foto van bebloede runenstenen op een boomstam

Wat we weten

Wodan was een Germaanse god die wordt beschouwd als gelijk aan de Noordse oppergod Odin.

In de interpretatio romana werd Wodan gelijkgesteld met Mercurius. Tacitus beschreef in zijn Germania I.9 dat Mercurius de voornaamste god was van de Suebi, een grote groep Germaanse volkeren, en dat ze hem op bepaalde dagen mensenoffers gaven.[1] Opvallend is echter dat hij dezelfde woorden (“deum maxime Mercurium colunt) gebruikte als Caesar eerder over de Galliërs.[2]

In de Lage Landen is een aantal inscripties voor Mercurius gevonden, maar het is niet zeker dat hier altijd Wodan werd bedoeld. Eén inscriptie gevonden in Nijmegen (CIL XIII 1326) is gericht aan Mercurius Rex, ‘Koning Mercurius,’[3] een titel die niet op de Romeinse god Mercurius van toepassing kan zijn, maar wel op de oppergod Wodan – die dus waarschijnlijk hier bedoeld werd.[4] Ook Mercurius Friausius heeft mogelijk met Wodan te maken.

Later werd de associatie van Mercurius met Wodan gebruikt om dies mercurii te vertalen naar *wodanesdag, oftewel ‘woensdag’.  In het achtste-eeuwse Indiculus superstitionum et paganiarum worden de (heidense) gebruiken van offers en feesten voor ‘Mercurius’ afgekeurd.

Onder de naam Wodan

De naam Wodan (evenals het jongere Wotan) is Oudhoogduits en komt voor in een aantal bronnen, zoals de Tweede Merseburger Toverspreuk en de Nordendorf Fibula.[5]

Onder de (Oudnederlandse) naam Wuodan wordt hij genoemd in de Utrechtse Doopgelofte, een uit de achtste eeuw CE overgeleverd stuk tekst van de gelofte die heidenen die zich bekeerden tot het christendom, aflegden. Meer over de achtergrond en oorsprong van deze tekst lees je hier. Het eerste deel van de gelofte staat hieronder:

Forsachistu diabolae

Verzaak je de duivel?

(& respondeat.) ec forsacho diabolae.

(en hij geve ten antwoord:) ik verzaak de duivel.

end allum diobol gelde

en alle duivelsdienst?

(respondeat.) end ec forsacho allum diobolgelde.

(hij geve ten antwoord:) en ik verzaak alle duivelsdienst.

end allum dioboles uuercum

en alle werken van de duivel?

(respondeat.) end ec forsacho allum diaboles uuercum and wordum thunaer ende uuoden ende saxnote ende allvm them unholdum the hira genotas sint.

(hij geve ten antwoord:) en ik verzaak alle duivelswerken en -woorden, Donar en Wodan en Saxnot en alle demonen die hun gezellen zijn.

Vertaling: Nicoline van der Sijs[6]

Van nog later tijd zijn verhalen overgeleverd over de Wilde Jacht, een fenomeen dat niet alleen in de Germaanse wereld voorkwam, maar ook daarbuiten. De Wilde Jacht was een leger van doden of andersoortige geesten die door de lucht reden – al dan niet rond midwinter – en vaak werden gezien als voorteken voor storm, oorlog of ander ongeluk. Jacob Grimm beschrijft de Wilde Jacht in zijn Deutsche Mythologie en identificeert de leider ervan als Wodan, al zijn er in de verschillende verhalen ook vele andere figuren die de Jacht aanvoeren.[7] De verhalen van de Wilde Jacht kunnen afkomstig zijn van een traditie waarin mannen als demonen rondtrokken. Het zou een overgangsrite naar volwassenheid kunnen zijn geweest.[8] Ook is er de mogelijkheid dat het een extatische cultus was die met Wodan verbonden was.[9] Een andere mogelijkheid is dat de Wilde Jacht-verhalen ontstaan zijn als verklaring van stormen of andere weerfenomenen.[10]

Theorieën

De naam Wodan wordt teruggevoerd op het Proto-Germaanse *woðanaz, dat afkomstig is van *woðaz, ‘razen.’[11] Dit woord ligt ook aan de oorsprong van het Nederlandse woord ‘woeden.’[12]

Op de website Taaldacht merkt Olivier van Renswoude  op dat de benaming Wodan in het Nederlands eigenlijk ‘incorrect’ is; de naam van de god had moeten mee-evalueren met woensdag tot Woen.[13] De modern-Friese naam van Wodan zou Wien, Woan of ook Woen zijn, uit Oudfries *Woden of *Weden.[14]

Jan de Vries argumenteert dat Wodan mogelijk de stamgod was van de Istraeonen, de Germanen uit het Nederrijngebied (die later de Franken zouden worden). De Istraeonen zouden volgens Tacitus afstammen van de god Ister. De Vries verbindt de naam Ister met het Gotische aistan, ‘vereren,’ en redeneert dat het een “lovende bijnaam” van Wodan zou kunnen zijn.[15] Daarmee zou Wodan een broer zijn van Ing en Irmin. Met de laatste is hij overigens ook in verband gebracht. Er is een theorie dat Wodan aanvankelijk alleen in het gebied van de Istvaeonen als oppergod werd vereerd, en dat zijn positie aan het hoofd van het pantheon zich langzaam noordwaarts verspreid heeft over het Germaanse cultuurgebied. Maar De Vries merkt op dat deze theorie voornamelijk gebaseerd is op gebrek aan bewijs voor de verering van de god op bepaalde plaatsten en momenten, en doet hem af als onwaarschijnlijk.[16]

In de Lage Landen

In Nederland zijn enkele plaatsen waarvan de naam mogelijk van Wodan is afgeleid. In Noord-Holland ligt een Woensberg, en er zijn twee plaatsen in Noord-Brabant: de naam Woensel kan ontstaan zijn uit de delen Wodan en seli, Oudnederlands voor ‘woning,’ en Woensdrecht kan afkomstig zijn van Wodan en dreht, ‘doorwaadbare plaats.’ Van beide plaatsen is deze etymologie echter twijfelachtig; het is ook mogelijk dat ze afkomstig zijn van persoonsnamen.[17]

Veel van de gebruiken van het moderne Sinterklaasfeest zijn te verbinden met Wodan. Gezien het gebrek aan overlevering van Wodan in deze contreien is het vooral de Noordse Odin waarmee de connecties worden gemaakt. Zo had die een grijs paard dat door de lucht kon lopen, leidde hij de Wilde Jacht en was hij de god van poëzie. Het is goed mogelijk dat enkele overeenkomsten berusten op convergentie en niet daadwerkelijk afkomstig zijn van een gedeelde oorsprong. Verschillende Sinterklaastradities zijn tevens te laat ontstaan om uit heidense tijden afkomstig te zijn. De gelijkenissen zijn echter te sterk om volledig te wijten aan het toeval. De Sinterklaasvieringen zijn daarmee waarschijnlijk een vorm van een voortzetting van de Germaanse Wodan-cultus, al is het niet zeker hoe de overgang van de heidense godheid naar de christelijke heilige gedurende de kerstening precies verlopen is en in hoeverre de twee met elkaar geïdentificeerd werden.


[1] Tacitus, Germania I.9, https://bibliothecaclassica.nl/attachments/article/20/Germania.pdf
[2] Jan de Vries Altgermanische Religionsgeschichte. Bd. 2 Die Götter – Vorstellungen über den Kosmos – Der Untergang des Heidentums  (Berlijn: De Gruyter, 1970), 27. sci-hub.do/10.1515/9783110855197.27
[3] “HD066437,” Epigraphic Database Heidelberg, https://edh-www.adw.uni-heidelberg.de/edh/inschrift/HD066437
[4] Rudolf Simek, “Mercurius Rex,” in Dictionary of Northern Mythology, vert. Angela Hall(Cambridge: DS Brewer, 1993).
[5] Learning Old Germanic Languages, “Wodan vs Wotan: What’s the difference?” 19 april 2020, YouTube video, 6:51. https://www.youtube.com/watch?v=IrkkE7cRd9o&
[6] Nicole van der Sijs, Calendarium van de Nederlandse Taal (Den Haag, Sdu Uitgevers: 2006), 28. https://pure.knaw.nl/portal/files/484266/2006_Van_der_Sijs_Calendarium-def.pdf
[7] Jacob Grimm, Teutonic Mythology Vol. 3,vert. J.S. Stallybrass (Londen: George Bell & Sons, 1882), 924. https://archive.org/details/teutonicmytholo07stalgoog/page/n88/mode/2up
[8] Hans Peter Duerr, Dreamtime: concerning the boundary between wilderness and civilization, vert. Felicitas Goodman (Oxford/New York: Blackwell, 1985), 36. https://archive.org/details/dreamtimeconcern0000duer/page/36/mode/2up
[9] Rudolf Simek, “Wild Hunt,” in Dictionary of Northern Mythology, vert. Angela Hall(Cambridge: DS Brewer, 1993).

[10] Duerr, Dreamtime, 36.
[11] Vladimir Orel, “*woðanaz,” in A handbook of Germanic etymology (Leiden: Brill, 2003), 469. https://archive.org/details/handbookofgerman0000orel/page/468/mode/2up
[12] “Wodan,” Instituut voor de Nederlandse Taal, bezocht op 13 juni 2020, http://gtb.inl.nl/iWDB/search?actie=article&wdb=WNT&id=M086899
[13] Olivier van Renswoude, “Wodan? Woen!” Taaldacht, 27 augustus 2013, https://taaldacht.nl/2013/08/27/wodan-woen/

[14] Olivier van Renswoude, “Woen bij de Friezen,” Neerlandistiek, 7 september 2021, neerlandistiek.nl/2021/09/woen-bij-de-friezen/
[15] De Vries,
Altgermanische Religionsgeschichte, 35.
[16] Idem, 46-47.
[17] A. Quak, “Germaanse sacrale plaatsnamen in de Nederlanden,” Naamkunde 34, 1 (april 2002): 60-61. https://www.dbnl.org/tekst/_naa002200201_01/_naa002200201_01_0003.php
Mobiele versie afsluiten