Thingsus

Thingsus – of Mars Thingsus, zoals hij heet op de inscriptie die zijn naam heeft overgeleverd – was de god van de thing die vereerd werd door de Tuihanti en wellicht in een bredere context. Als thing-god heerste hij over het recht en wellicht ook over oorlog en strijd. In het Nederlands is de dag dinsdag vermoedelijk naar hem vernoemd, al is dat niet zeker. Thingsus wordt vaak in verband gebracht met de god Tiwaz, maar of deze twee namen echt naar dezelfde god verwijzen, is twijfelachtig.

Wat we weten

De naam Thingsus (ook wel gelezen als Thincsus) komt voor als Mars Thingsus op een inscriptie op een pilaar gevonden in Housesteads, aan de Muur van Hadrianus: “DEO MARTI THINGSO ET DUABUS ALAISIAGIS BEDE ET FIMMILENE ET N(UMINI) AUG(USTI) GERM(ANI) CIVES TUIHANTI V(OTUM) S(OLVERUNT) L(IBENTES) M(ERITO),” oftewel “Aan de god Mars Thingsus en de twee Alaisiagae, Beda en Fimmilena, en de goddelijkheid van de keizer, hebben de Germaanse burgers van de Tuihanti hun belofte ingelost, gaarne en met reden.”[1] De geschatte datum van de pilaar is tussen 222 en 235 CE.[2] In Housesteads werd nog een andere inscriptie aan Mars (zonder Thingsus) en de twee Alaisiagae gevonden; zie hiervoor de pagina van de Alaisiagae.

Theorieën

Naam en functie

De naam Thingsus wordt gewoonlijk in verband gebracht met het woord thing, de volksvergadering-rechtbank die in de gehele Germaanse wereld een hoog aanzien had (Oudnoors þing). De Germaanse vorm van het gelatiniseerde Thingsus was wellicht *Thingsaz.[3] Thingsus wordt dus doorgaans beschouwd als god van de thing, of, algemener, als god van het recht.

De connectie met de thing is niet geheel onbetwist. Zo werd zijn naam door Klaus von See in verband gebracht met de Gotische woorden þeihs en þeihwo, respectievelijk ‘tijd’ en ‘donder,’ hetgeen van hem een tijds- of weersgod zou maken.[4] Von Sees hoofdargument was echter de gedachte dat de thing helemaal geen religieus aspect had, hetgeen onwaarschijnlijk is. Bovendien is de etymologie die Thingsus met thing verbindt sterk.[5] De namen van de twee Alaisiagae die naast Thingsus worden genoemd, Beda en Fimmilena, zijn tevens volgens één etymologie geïnterpreteerd als verwant met Oudfriese rechtsformules (zie hiervoor de pagina van de Alaisiagae) – al moeten we hierbij oppassen voor een cirkelredenering.

Gezien zijn identificatie met Mars had Thingsus wellicht ook een functie als oorlogsgod. Zijn naam is tevens door een enkeling uitgelegd als ‘krijger.’[6] Recht en oorlog stonden in de Germaanse samenleving minder ver van elkaar vandaan dan in de moderne maatschappij. Oorlogvoering was een formele aangelegenheid: datum en locatie werden vaak officieel overeengekomen.[7] Oorlogen werden tevens officieel verklaard door de thing-bijeenkomst.[8] Andersom was trial by combat een wijze om schuld of onschuld te bepalen.[9] Recht en strijd waren dus sterk met elkaar verweven, waardoor het niet onwaarschijnlijk dat Thingsus werd vereerd als oorlogsgod naast zijn functie als god van de thing.

Op de website Taaldacht merkt Olivier van Renswoude op dat de modern Nederlandse naam van Thingsus zich ontwikkeld zou hebben tot Dings of Dijs.[10] Andere Nederlandse woorden die van het woord thing zijn afgeleid, zijn geding en (af)dingen. [11],[12]

Dinsdag

Over de vraag of het Nederlandse woord dinsdag vernoemd is naar Thingsus, is veel gediscussieerd. De Latijnse naam van deze dag was dies martis, ‘dag van Mars.’ De meeste andere weekdagen die vernoemd waren naar godheden, werden vertaald naar een Germaans equivalent – zo werd dies mercurii vertaald naar het huidige woensdag en dies jovis werd donderdag. In het Engels, Fries en de Scandinavische talen (m.u.v. IJslands), evenals de oude talen Gotisch en Oudhoogduits, is het woord voor ‘dinsdag’ duidelijk terug te leiden op de naam van de god Tiwaz of Týr. In het Nederlands, Duits, Luxemburgs en dialecten uit deze regio kan het woord voor ‘dinsdag’ echter ook naar Thingsus vernoemd zijn. Hierover zijn echter verschillende meningen.

Jan de Vries gaat uit van een vernoeming naar Tiwaz, wat van *tiwas-daga via disdag en disendag tot dinsdag ontwikkelde, in analogie met andere weekdagennamen zoals manendach dat de toevoeging van -en- in disendag zou verklaren, en woensdag, waarin de combinatie –ns- voorkomt. Hij redeneert dat een vernoeming naar Thingsus onwaarschijnlijk is gezien het gebrek aan bewijs voor zijn wijdverbreide verering in het Nederrijngebied.[13] Hij beschouwt het Duitse Dienstag als een verbastering van Diestag, wat tevens op de naam van Tiwaz te herleiden is.[14]

De overgang van de t-klank van Tiwaz naar de d van dinsdag is echter moeilijk (zij het niet ongehoord), terwijl de overgang van th naar d aanzienlijk logischer is – de “normale ontwikkeling,” stellen Marie-Louise Philippa et al. Volgens hun Etymologisch Woordenboek van het Nederlands is dinsdag dan ook waarschijnlijk afkomstig van Thingsus.[15]

Het Duitse Dienstag zou dan ook vernoemd kunnen zijn naar Thingsus, en afkomstig van een Nederduitse vorm die de Oudhoogduitse naam die van Tiwaz afkomstig was, verdreef.[16]

Als het woord voor ‘dinsdag’ in de talen uit de regio inderdaad naar Thingsus vernoemd is, zou dat betekenen dat deze godheid niet slechts een lokale, Twentse godheid was, maar een regionale godheid van aanzienlijk belang.

Thingsus en Tiwaz: één en dezelfde?

Thingsus wordt vaak verbonden met de god Tiwaz. Het is echter onbekend of Thingsus en *Tiwaz twee namen zijn voor dezelfde godheid, of verwijzen naar verschillende godheden. Het feit dat beide goden met Mars verbonden werden, zegt niet alles; de Romeinen associeerden bijna alle buitenlandse goden met hun eigen pantheon en Mars was verbonden met verscheidene godheden. Qua functie hadden de twee goden weinig overeenkomsten – hoewel ook Tiwaz vaak met het recht geassocieerd wordt, hangt het grootste gedeelte van die connectie op zijn vereenzelviging met Thingsus.

De verering van Tiwaz was echter wijdverspreid onder de Zuidgermanen, zowel geografisch als chronologisch. Uit zijn afwezigheid in de woorden voor dinsdag in de Nederrijnse talen en het verdere ontbreken van bewijs dat hij in deze regio vereerd werd, zou dus kunnen worden geconcludeerd dat hij niet vereerd werd in het Nederrijngebied. Zijn alomtegenwoordigheid zou echter ook hier voortgezet zijn als Thingsus een epitheton of bijnaam van Tiwaz was.

Al met al is de verbinding van Thingsus met Tiwaz op zijn best onzeker, en minder vanzelfsprekend dan vaak wordt aangenomen.

Pilaar met inscriptie.
Bron: Wikimedia

[1] “RIB 1593,” Roman Inscriptions of Britain, https://romaninscriptionsofbritain.org/inscriptions/1593
[2] Jan de Vries, “Tiwaz – Týr,” ,” in Altgermanische Religionsgeschichte. Bd. 2 Die Götter – Vorstellungen über den Kosmos – Der Untergang des Heidentums (Berlijn: De Gruyter, 1970), 11. sci-hub.tw/10.1515/9783110855197.10
[3] Rudolf Simek, “Mars Thingsus,” in Dictionary of Northern Mythology, vert. Angela Hall (Cambridge: DS Brewer, 1993).
[4] De Vries, “Tiwaz – Týr,” 12.
[5] Simek, “Mars Thingsus.”
[6] De Vries, “Tiwaz – Týr,” 12-13.
[7] De Vries, “Tiwaz – Týr,” 13-14.
[8] Encyclopedia Britannica, s.v. “Germanic Law,” bezocht op 1 september 2020, https://www.britannica.com/topic/Germanic-law/Tribal-Germanic-institutions
[9] Morton Bloomfield, “Beowulf, Byrhtnoth, and the Judgment of God: Trial by Combat in Anglo-Saxon England,” Speculum 44, no. 4 (1969): 549-551. https://www.jstor.org/stable/2850382
[10] “Dings,” Taaldacht, bezocht op 21 juli 2020, https://taaldacht.nl/woordenboek/dings/
[11] Etymologiebank.nl, s.v. “Geding – (proces, rechtzaak),” bezocht op 21 juli 2020, http://etymologiebank.ivdnt.org/trefwoord/geding
[12] Etymologiebank.nl, s.v. “Dingen – (trachten te verkrijgen, wedijveren, onderhandelen, afdingen),” bezocht op 21 juli 2020, http://etymologiebank.ivdnt.org/trefwoord/dingen1
[13] Etymologiebank.nl, s.v. “Dinsdag – (derde dag van de week),” bezocht op 21 juli 2020, http://etymologiebank.ivdnt.org/trefwoord/dinsdag
[14] De Vries, “Tiwaz-Týr,” 13.
[15] Etymologiebank.nl, “Dinsdag- (derde dag van de week).”
[16] Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache, s.v. “Dienstag,” bezocht op 26 augustus 2020,https://www.dwds.de/wb/Dienstag

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: