Tamfana

Deze pagina is nog onder constructie.

De godin Tamfana had een heiligdom in het gebied van de Marsi, dat verwoest werd door de Romeinen. Haar naam is vaak verkeerd gelezen, waardoor er maar een paar theorieën over zijn. Wellicht was ze een oogstgodin, maar misschien was de tempel wel een orakelplaats. Deze stond in ieder geval niet op de Tankenberg in Twente, in weerwil van een populaire theorie.

Wat we weten

Tamfana (of incorrect: Tanfana) is een godin die bekend is dankzij de Romeinse schrijver Tacitus. Hij vermeldt haar in zijn Annales I, hoofdstuk 51. De gebeurtenissen die hij beschrijft spelen zich af in het jaar 14 CE.

Hier is ook een deel van hoofdstuk 50 toegevoegd als referentie voor de theorieën hieronder.

Direct naar theorieën

1.50.2 Inde saltus obscuros permeat consultatque ex duobus itineribus breve et solitum sequatur an inpeditius et intemptatum eoque hostibus in cautum.

1.50.2 Hierna trokken ze door duistere bergwouden en de vraag rees of ze van twee routes de kortste en meest gebruikelijke zouden volgen of de moeilijkst begaanbare en minst gebruikte en daardoor onbewaakt door de vijanden.

1.50.3 Delecta longiore via cetera adcelerantur: etenim attulerant exploratores festam eam Germanis noctem ac sollemnibus epulis ludicram.

1.50.3 Men koos voor de langste route en maakte haast met de rest: want verkenners hadden gemeld dat door de Germanen die nacht een feest gevierd werd die zij met met een overdaad aan traditionele maaltijden zouden doorbrengen.

1.50.4 Caecina cum expeditis cohortibus praeire et obstantia silvarum amoliri iubetur: legiones modico intervallo sequuntur

1.50.4 Caecina kreeg de opdracht om met lichtgewapende cohorten voorop te gaan en de hindernissen in de bossen uit de weg te ruimen: de legioenen volgden op enige afstand.

1.50.5 Iuvit nox sideribus inlustris, ventumque ad vicos Marsorum et circumdatae stationes stratis etiam tum per cubilia propterque mensas, nullo metu, non antepositis vigiliis: adeo cuncta incuria disiecta erant neque belli timor, ac ne pax quidem nisi languida et soluta inter temulentos.

1.50.5 De nacht was hen met een stralende sterrenhemel gunstig gezind en ze kwamen aan bij de dorpen der Marsi en omsingelden die met wachtposten terwijl de bewoners ook toen nog op bed lagen of aan tafel, zonder vrees, zonder vooruitgeschoven nachtwachten: zozeer was alles door zorgeloosheid verwaarloosd en men koesterde geen vrees voor oorlog en als er al van vrede sprake was dan was dat er een van ontspannen sloomheid onder zuipschuiten.

1.51.1 Caesar avidas legiones quo latior populatio foret quattuor in cuneos dispertit; quinquaginta milium spatium ferro flammisque pervastat.

1.51.1 Caesar verdeelde zijn hongerige legioenen over vier wigvormige formaties om zo voor een verwoesting over een grotere oppervlakte te zorgen; een gebied van vijftig mijl verwoestte hij te vuur en te zwaard.

1.51.2 Non sexus, non aetas miserationem attulit: profana simul et sacra et celeberrimum illis gentibus templum quod [Tamfanae] vocabant solo aequantur. Sine vulnere milites, qui semisomnos, inermos aut palantis ceciderant.

1.51.2 Geen sexe, geen leeftijd wist te vermurwen: het profane evenals het gewijde, ja zelfs het bij die volken zeer geëerde heiligdom dat zij aan [Tamfana] wijdden, werden met de grond gelijk gemaakt. De soldaten, die hun slachtoffers halfslapend, ongewapend of ronddolend afgeslacht hadden, bleven zonder wonden.

1.51.3 Excivit ea caedes Bructeros, Tubantes, Vsipetes, saltusque, per quos exercitui regressus, insedere. Quod gnarum duci incessitque itineri et proelio. Pars equitum et auxiliariae cohortes ducebant, mox prima legio, et mediis impedimentis sinistrum latus unetvicesimani, dextrum quintani clausere, vicesima legio terga firmavit, post ceteri sociorum.

1.51.3 Dit bloedbad alarmeerde de Bructeren, Tubanten en Usipeten en zij bezetten de woudpassen waarlangs de terugkeer voor het leger voerde. Dit was de aanvoerder bekend en hij zorgde voor een opstelling voor mars en strijd. Een deel van de ruiterij en cohorten van de hulptroepen trok voorop, daarachter kwam het eerste legioen en, met de bagage in het midden dekten die van het 21e de linker-, die van het vijfde de rechterflank, het 20e legioen zorgde voor een sterke achterhoede, daarachter kwamen de overige bondgenoten.

Vertaling: Ben Bijnsdorp[1]

In de enige kopie die bewaard is gebleven van de Annales, een negende-eeuws manuscript, is de naam te lezen als Tāfanae. Een klinker met een streepje erboven staat elders in het manuscript voor die klinker gevolgd door m – zie bijvoorbeeld twee woorden daarvoor, waar templū staat, oftewel templum. Daarnaast wordt tam vaker afgekort tot ta, zo vermeldt Hermann Reichert – dus moet er wel Tamfanae staan.[2]

De Duitse Wikipedia vermeldt dat de variant Tanfana komt van recentere transcripties en drukuitgaven (zoals de zestiende-eeuwse Beroaldo-druk).[3] Hier is de naam Tanfana alleen gebruikt in directe citaten van bronnen die die variant aanhouden.

De naam Zanfana komt ook voor in een Oudhoogduits slaapliedje, dat tegenwoordig echter veelal wordt gezien als een vervalsing uit de negentiende eeuw. Ook Ostara en Wodan worden hierin genoemd. De echtheid of valsheid kan niet met harde bewijzen worden aangetoond, maar Cyril Edwards concludeert dat er vele aanwijzingen zijn dat het slaapliedje vals is.[4]

Theorieën

Naam

De naam Tamfana zou gerelateerd kunnen zijn aan het Oudnoorse þamb, ‘volheid’ of ‘zwelling’, en het Gotische *þamba, ‘volheid’ of ‘spanning’. Hans Krahe argumenteert dat het laatste deel van haar naam, -na, ‘heerseres’ zou kunnen betekenen. Zo zou Tamfana (Þambana) dus de ‘heerseres van de volheid’ zijn, wellicht dus een oogstgodin. De gebeurtenissen in Annales 1.50 en 1.51 spelen zich waarschijnlijk in de herfst af, dus zou het feest bij de tempel van Tamfana een oogstfeest kunnen zijn, redeneert Krahe.[5]

Jacob Grimm verbindt de naam Tamfana met die van Stempe, een andere naam voor de godin Perchta.[6]

Edmund Weber argumenteert dat het overgeleverde manuscript gekopieerd geweest kan zijn van een andere bron waar mogelijk Tainfanae heeft gestaan. Hij brengt het eerste deel van het woord dan in verband met het Germaanse *tainom, ‘lotstwijg’. Zo zou de tempel niet gewijd hoeven zijn aan een godin, maar aan een orakel (Tain-fana = lotstwijgheiligdommen).[7] Dit wordt echter betwist door Krahe, die argumenteert dat Webers theorie grammatisch onlogisch is op een aantal vlakken.[8]

De lezing van de naam als Tanfana heeft ook verschillende theorieën opgeleverd. Zo is het deel tan zowel verbonden met het woord ‘den’ (Duits Tanne), teruggeleid op het Keltische tan ‘vuur’ en zelfs geïnterpreteerd als een verbastering van Wotan.[9] Deze en vele andere theorieën kunnen echter van de hand gedaan worden omdat de naam Tanfana niet klopt.

Locatie van de tempel

De locatie van de tempel wordt niet expliciet vermeld, maar een van de belangrijkste theorieën die rondcirculeert is die dat de tempel de Tankenberg bij het Twentse Oldenzaal heeft gestaan. Deze theorie werd ontwikkeld in de negentiende eeuw en is nog steeds populair. Er zijn echter een aantal feiten waaruit blijkt dat de tempel waarschijnlijk niet op de Tankenberg stond. Ten eerste vindt de omschreven gebeurtenis plaats in het grondgebied van de Marsi, een stam die tussen de Lippe en de Ruhr leefde.[10] Ten tweede wordt beschreven hoe de troepen door “duistere bergwouden” trekken, iets wat niet waarschijnlijk is in het vlakke Nederland.

Klaus Tausend gaat er echter vanuit dat de cultus van Tamfana wijder verspreid was dan alleen onder de Marsi. Hij heeft het over een “coalitie van [Tamfana]-stammen”, bestaande uit de Bructeri, de Usipeti en de Tubanti (en mogelijk ook de Tencteri) die na de verwoesting van de tempel (tevergeefs) het Romeinse leger aanvielen.[11] Deze stammen waren verspreid over een veel groter gebied; zo leefden de Tubanti in het huidige Twente.

Een ander interessant feit is dat Tacitus in zijn werk Germania vermeldde dat de Germanen hun goden niet binnen muren opsloten,[12] wat zou betekenen dat ze helemaal geen tempels hadden. Tacitus is echter wel vaker inconsistent.[13] Daarnaast beschreef Tacitus een gebeurtenis die zo’n honderd jaar eerder plaatsvond (hij schreef de Annales rond 117 CE) – de kans op onjuistheden is groot.

Facsimile van de pagina waarop Tamfana’s tempel genoemd wordt.
Bron: Biblioteca Medicea Laurenziana

[1] Tacitus, Annales I.50-51, https://www.benbijnsdorp.nl/ann01_46.html
[2] Hermann Reichert, “Tamfana,” in Lexikon der altgermanischen Namen, Band I, Teil 1, (Wenen: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften,  1987), 648. https://homepage.univie.ac.at/Hermann.Reichert/ [hier staat een link (plus gebruikersnaam & ww) naar een lijst met artikelen van Hermann Reichert. De Lexikon staat hierbij als .docx bestand. Tamfana staat op blz 1248.]
[3] “Tamfana,” Wikipedia, bezocht op 27 april 2020, https://de.wikipedia.org/wiki/Tamfana#Name_und_Funktion
[4] Cyril Edwards, “The Strange Case of the Old High German Lullaby,” in The Beginnings of German Literature: Comparative and Interdisciplinary Approaches to Old High German (Rochester, NY: Camden House, 2002), 161. https://archive.org/details/beginningsofgerm0000edwa/page/160/mode/2up
[5] Hans Krahe, “Tamfana,” Beiträge zur Geschichte der deutschen Sprache und Literatur (PBB) 1934, no. 58 (1934): 282-287. sci-hub.tw/10.1515/bgsl.1934.1934.58.282
[6] Jacob Grimm, Teutonic Mythology Vol. 1, vert. J.S. Stallybrass (Londen: George Bell & Sons, 1882), 278. https://archive.org/details/JacobGrimmTeutonicMythologyVol1/page/n287/mode/2up
[7] Edmund Weber, “Zum Tamfana-Rätsel,” Zeitschrift für deutsches Altertum und deutsche Literatur (1932): 248-249. https://www.jstor.org/stable/20653386
[8] Krahe, “Tamfana,” 282-3. sci-hub.tw/10.1515/bgsl.1934.1934.58.282
[9] Thomas Smith, “Tanfana,” in: Arminius: A History of the German People and of their Legal and Constitutional Customs, from the Days of Julius Caesar to the Time of Charlemagne. (London: Blackwood, 1861), 126. https://books.google.nl/books?id=NsEvAQAAMAAJ&ots=ml_hf6L0Dk&dq=Arminius%3A%20A%20History%20of%20the%20German%20People%20and%20of%20their%20Legal%20and%20Constitutional%20Customs%2C%20from%20the%20Days%20of%20Julius%20Caesar%20to%20the%20Time%20of%20Charlemagne%2C&lr&pg=PA122#v=onepage&q&f=false
[10] “Marsi: Ancient Germanic People,” Encyclopaedia Britannica, bezocht op 27april 2020, https://www.britannica.com/topic/Marsi-ancient-Germanic-people.
[11] Klaus Tausend, “Zur Politischen Rolle Germanischer Kultverbände,” Historia: Zeitschrift Für Alte Geschichte 40, no 2 (1991): 250.. 2 (1991): 248. http://www.jstor.org/stable/4436192
[12] Tacitus, Germania I.9, https://bibliothecaclassica.nl/attachments/article/20/Germania.pdf
[13] Erich Gruen, “Tacitus on the Germans,” in Rethinking the Other in Antiquity, (Princeton, Oxford: Princeton University Press, 2011), 177. https://www.jstor.org/stable/j.ctt7rfwq.11

One thought on “Tamfana

  1. Wat mooi dat je hier op één site zoveel informatie kunt vinden over ons spirituele erfgoed. De tekst van Tacitus waarin deze veldslag zo beeldend wordt beschreven, maakt dat je heel dicht bij de geschiedenis komt en je er echt een voorstelling van kunt maken. Complimenten voor Goden van eigen bodem!

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: