Ostara

De godin Ostara – of Eostre, zoals ze overgeleverd is uit het Oudengels – werd vereerd met feesten in de naar haar vernoemde maand, die ongeveer samenviel met het huidige april. Op basis van de etymologie van haar naam en de timing van haar verering wordt ze beschouwd als godin van de dageraad en/of het voorjaar. Als dageraadsgodin zou ze verwant kunnen zijn met verschillende andere Indo-Europese godinnen, zoals de Griekse Eos. Het bestaan en de verspreiding van de verering van deze godin zijn betwist, en het is zeer onzeker, maar niet onmogelijk dat ze ooit in de Lage Landen vereerd werd.

Wat we weten & Theorieën

In het geval van Ostara is er zó weinig dat we zeker weten, dat ik hier de kopjes van feiten en theorieën heb samengevoegd.

N.B. Hoewel het bestaan van de godin Ostara aanzienlijk minder zeker is dan dat van haar Angelsaksische equivalent Eostre, wordt hier de naam Ostara gebruikt voor deze godin. Dit omdat ze beter bekend is onder die naam, en gezien het mogelijke bestaan van het Oudnederlands ostara ‘Pasen.’

Beda Venerabilis

De enige expliciete vermelding van het bestaan van deze godin is afkomstig van de Angelsaksische monnik Bede, die in zijn De Temporum Ratione een hoofdstuk wijdde aan de kalender van de Angelsaksen. Over de maand april vermeldt hij:

Eosturmonath, qui nunc paschalis mensis interpretetur, quondam a dea illorum quae Eostre vocabatur, et cui in illo festa celebrabant, nomen habuit, a cuius nomine nunc paschale tempus cognominant; consueto antiquae observationis vocabulo gaudia novae solemnitatis vocantes.

Eosturmonath, wat nu met ‘Paasmaand’ wordt vertaald, is vernoemd naar een godin van hen, Eostre genaamd, die zij in deze tijd vereerden met feesten. Tegenwoordig noemen ze het paasfeest bij die naam, en duiden ze de nieuwe riten met de aloude naam van de vroegere viering.

Vertaald door Ondergetekende uit het Engels[1]

De spelling van de naam van de godin en maand loopt uiteen: gebruikte varianten zijn Eastre en Eostre respectievelijk Eastermonath/Easturmonath en Eostermonath/Eosturmonath. Het Engelse woord voor ‘Pasen’ is vandaag de dag nog Easter, afkomstig van Oudengels Eastre.

De juistheid van Bedes vermelding is regelmatig in twijfel getrokken. De kerstening van Angelsaksisch Engeland begon reeds een eeuw eerder, en Bede was een christen die niets van het heidendom moest hebben. Eostre zou bovendien niet de eerste godheid zijn die bedacht is om een naam te verklaren.[2] En hoewel Bede de etymologie van sommige van zijn maandnamen juist heeft, is de juistheid van andere van zijn verklaringen minder eenduidig.[3] Zodoende wordt de godin Eostre door sommigen bestempeld als verzinsel van Bede.

Het is echter goed mogelijk dat Bede het juist had en er daadwerkelijk een godin Eostre in Angelsaksisch Engeland bestaan heeft. Gezien de langdurige aard van de kerstening is het waarschijnlijk dat in Bedes tijd nog details over de heidense religie bekend waren. Bovendien schreef Bede, doorgaans beschouwd als betrouwbaar historicus, in dit geval juist over het heidendom in contrast met het beschaafdere christendom, en had hij geen echte redenen om godennamen te verzinnen, merkt Audrey Meaney op.[4] In de vaak geciteerde woorden van Jacob Grimm: “Het zou onkritisch zijn om deze kerkvader, die verder het heidendom op afstand houdt en ons er minder over vertelt dan hij weet, op te zadelen met de uitvinding van deze [godin].”[5] Een uiteindelijke conclusie is niet met absolute zekerheid te trekken, maar velen beschouwen Eostre als een daadwerkelijk bestaand hebbende godin, en geen bedenksel van Bede.[6]

Jacob Grimm en Ostara

Het Engelse Easter heeft een verwant in het Duitse Ostern, van zuidoostelijk Oudhoogduits ostarun. Daarnaast werd tot in de negentiende eeuw de maand april in gedeelten van Duitsland ostermonat genoemd. In het negende-eeuwse Vita Caroli Magni wordt tevens vermeld dat Karel de Grote de maandnamen vertaalde uit het Latijn “in zijn eigen taal, in plaats van […] de barbaarse namen waaronder ze tot dan toe onder de Franken bekend stonden.” De maand april werd vertaald met ostarmanoth.[7]  In zijn Deutsche Mythologie nam Jacob Grimm op basis hiervan aan dat in Duitsland een godin *Ostara vereerd moest zijn geweest, verwant met de Angelsaksische Eostre.[8]

Zoals bij veel van Grimms theorieën is gebeurd, is het bestaan van deze godin Ostara door velen betwijfeld. Eén van de aanleidingen hiervoor is het ontbreken van cognaten van de namen Ostern/ostarmanoth buiten Zuid-Duitsland en Engeland: in het Nederlands (Pasen), Fries (Peaske) en de andere Germaanse talen is de naam van Pasen afgeleid van het Latijnse Pascha. Omdat ostarun slechts in een beperkt gebied in Duitsland werd gebruikt, redeneert onder andere Philip Shaw dat ostarun/ostarmanoth direct uit Angelsaksisch Engeland afkomstig is, naar Duitsland gebracht door Angelsaksische missionairs.[9] De klankovergang van eostur- naar ostar– is echter niet voor de hand liggend; bovendien rijst de vraag waarom de christenen een naar een heidense godin vernoemde maand- en feestdagnaam zouden verspreiden.[10] Het is dus denkbaar dat Grimm gelijk had.

Of er ooit daadwerkelijk een continentale godin Ostara bestond, blijft de vraag. Geheel onmogelijk is het echter niet.

Naam en rol

De namen Eostre en *Ostara worden gewoonlijk teruggeleid naar het Proto-Germaanse *Austron, wat zelf teruggaat op het Proto-Indo-Europese *h₂eus-reh₂-, afkomstig van *h2eus-os, ‘dageraad.’ Dat maakt *Ostara verwant met het woord oost, maar ook met het Latijnse aurora, het Griekse Eos, het Sanskriet Uṣás en het Litouwse aušra, allen met de betekenis ‘dageraad.’[11] Aurora, Eos en Uṣás waren waren tevens de namen van dageraadsgodinnen. Op basis hiervan wordt Ostara vaak verbonden met de dit fenomeen.

Het is hier wellicht interessant op te merken dat hoewel hiervan in de Germaanse mythologie niets van overgebleven is, de godin van de dageraad beschouwd werd als de dochter van de hemel(god) in de Griekse, Indische en Baltische mythologie.[12] Als dit Proto-Indo-Europese motief zou zijn voortgezet in de Germaanse mythologie, zou dat betekenen dat *Austron de dochter was van *Tiwaz.

Vanwege de datum van de naar haar vernoemde maand en festiviteiten wordt Ostara tevens beschouwd als mogelijke godin van de lente [zie noot]. Een groot deel van de Germaanse godinnen was verbonden met voorspoed, groei en vruchtbaarheid, en Ostara zou hier dan ook onder vallen. Ze wordt dan ook vaak aangehaald als lentegodin, onder andere door Guus Kroonen.[13] Rudolf Simek beschouwt dit als een waarschijnlijker functie dan die van dageraadsgodin.[14]

Het één hoeft het ander echter niet uit te sluiten. De godin kan mogelijk meerdere functies gehad hebben. Daarnaast komt op de lente-equinox, dus kort voor het begin van de Eosturmonath, de zon op in het oosten – een woord dat etymologisch verwant is met de naam Ostara.[15] Karl Helm redeneert zelfs dat de lente gezien kan worden als de dageraad van het jaar, al is het twijfelachtig of dat ook als zodanig gezien werd door de Germanen. Philip Shaw noemt Helms redenering dan ook niet overtuigend.[16]

Shaw zelf verwerpt de etymologie die de naam van de godin verbindt de dageraad en het oosten. Hij argumenteert dat de godin Eostre geen nationale Angelsaksische godin was, maar een lokale godin verbonden aan een plaats, in het bijzonder Eastry in Kent. Hij vergelijkt Eostre met de veelal aan plaatsen gebonden matronen. Hij redeneert dat Bede, zelf afkomstig uit Northumbria, de maandnamen uit een Kentse bron overnam en dat het Oudengelse woord Eastre ‘Pasen’ ook uit die regionen afkomstig was, door heel Engeland verspreid met het christendom. Zijn theorie vereist echter een enigszins ingewikkeld onderscheid tussen oost- en west-Kent en de maandnamen die daar gebruikt werden, en het tweemaal verspreiden van deze in essentie heidense naam door de christenen (eerst door heel Engeland, vervolgens naar Zuid-Duitsland).[17]

Datum van de festiviteiten

In weerwil van het uit de wicca afkomstige Wheel of the Year, dat de basis vormt voor veel kalenders die moderne heidenen volgen, werden de Eostre-feesten in Engeland en wellicht ook Ostara-feesten in Duitsland niet gevierd op de lente-equinox rond 21 maart. Als alle Germanen gebruikten de Angelsaksen een lunisolaire kalender, die gekalibreerd was op de zon – op de winterzonnewende – maar voor de maandtelling gebaseerd was op de maan en haar cyclus. Dit betekent dat de Germaanse maanden niet gelijkliepen met die van de Juliaanse kalender die door de toentijdse christenen werd gebruikt (of met de huidige Gregoriaanse kalender, die daar vandaag de dag 13 dagen op voorloopt). Bede stelde de maand Eosturmonath gelijk met de Juliaanse maand die er het meest mee overeenkwam: april.

Dit betekent dat de feesten voor Eostre gehouden werden in de maancyclus die ongeveer rond april plaatsvond. De Germaanse maanden liepen van nieuwe maan tot nieuwe maan.[18] Het feest Pasen vindt vandaag de dag nog plaats op de zondag na de eerste volle maan na 21 maart; het is dus goed mogelijk dat de Eostre-feesten rond die volle maan gevierd werden.

Het Oudhoogduitse ostarun en het Duitse Ostern zijn meervoudsvormen. Dat, in combinatie met het feit dat Bede het over “feesten” had, duidt erop dat de vieringen voor Eostre meerdere dagen in beslag zullen hebben genomen.

Ostara in de Lage Landen?

De vraag of de godin Ostara ooit vereerd werd in de Lage Landen is er een die velen, waaronder Ondergetekende, bezighoudt. Nederland en België liggen immers niet alleen precies tussen de twee gebieden van respectievelijk Eosturmonath en Ostarmanoth in, maar zijn tevens de gedeeltelijke oorsprongsstreken van zowel de Angelsaksen als de Franken, en in het bijzonder de voorouders van Karel de Grote.

Talloze plaatsnamen in België en Nederland beginnen met Oost(er)-, maar het is zeer onwaarschijnlijk dat die naar de godin verwijzen, in plaats van naar de geografische ligging van de plaats. Het eventuele verschil in oorsprong is onmogelijk te bepalen, derhalve worden ze hier niet behandeld. De enige mogelijke aanwijzingen voor de verering van Ostara zijn afkomstig uit de geschiedenis van het Nederlands.

Het Oudnederlands woordenboek vermeldt het bestaan van de Oudnederlandse woorden ostara, ‘Pasen,’[19] en ostarmanoth, ‘april.’[20] Maar van beide woorden is slechts één attestatie bekend. Het woord ostara is afkomstig uit de twaalfde-eeuwse Middelfrankische Rijmbijbel, afkomstig uit een regio waarin Oudnederlands, Oudhoogduits en Oudnederduits elkaar ontmoetten.[21] Het is dus zeer goed mogelijk dat het gebruik van ostara hier niet uit het Oudnederlands kwam, maar een Duitse invloed was.

De zeldzaamheid van ostara en ostarmanoth geeft echter geen uitsluitsel over het gebruik, want het Oudnederlandse woord paskadag, ‘Paasdag,’ komt ook slechts één keer voor.[22] Maar ter vergelijking: in het Vroegmiddelnederlands komen paschen[23] en april[24] respectievelijk 169 en 108 keer voor, en zijn vormen van ostara of ostarmanoth niet overgeleverd. In het Middelnederlands Woordenboek worden zowel paesschen[25] als oosteren[26] gegeven, maar zonder opgave van frequentie.

Een uiteindelijke conclusie over het daadwerkelijke gebruik van ostara/oosteren en ostarmanoth/oostermaand moet dus nog uitblijven. Het is mogelijk dat het hier een leenwoord uit het Duits betreft, maar het is niet uit te sluiten dat het overblijfselen zijn van een Ostara-cultus in de Lage Landen.


Noot: Een functie van Ostara als voorjaars- of vruchtbaarheidsgodin zou bevestigd kunnen worden door een spreuk die voor het eerst werd gepubliceerd in 1853, maar die afkomstig zou zijn uit de tiende eeuw, bewaard in een klooster in het Duitse Corvey.[27] De spreuk, beginnend met de regel “Eostar, Eostar, aarde-moeder,” vertoont sterke overeenkomsten met de Oudengelse Æcerbot, een langere spreuk afkomstig uit de elfde eeuw.[28] Maar hoewel de echtheid van de Eostar-spreuk niet met zekerheid bepaald is, is de kans groot dat het een vervalsing is, gebaseerd op de Æcerbot. Het feit dat de tekst niet in aanmerking genomen is door wetenschappelijke experts is wellicht een veeg teken. Ostara wordt ook genoemd in het hoogstwaarschijnlijk vervalste Oudhoogduitse slaapliedje, waarin ook Tamfana en Wodan voorkomen.[29]


[1] Bede, De Temporum Ratione XV, vertaald door Faith Wallis
[2] Richard North, “Eostre the goddess and the free-standing posts of Yeavering,” Amsterdam University Press (2017): 1. https://www.academia.edu/25730626/Eostre_the_goddess_and_the_free_standing_posts_of_Yeavering
[3] Philip Shaw, Pagan Goddesses in the Early Germanic World: Eostre, Hreda and the Cult of Matrons (Londen: Bristol Classical Press, 2011), 50. http://library.lol/main/8F414427D137658654F8675DC1445F72
[4] Audrey Meaney, “Bede and Anglo-Saxon Paganism,” Parergon 3, vol. 1 (1985): 7-8. https://sci-hub.do/10.1353/pgn.1985.0002
[5] Jacob Grimm, Deutsche Mythologie I. Band (Göttingen: Dieterich, 1835), 180. https://archive.org/details/bub_gb_RsSKi3h7-rQC/page/n215/mode/2up
[6] Carole Cusack, “The Goddess Eostre: Bede’s Text and Contemporary Pagan Tradition(s),” Pomegranate 9, vol. 1 (2007). https://www.academia.edu/738468/The_Goddess_Eostre_Bede_s_Text_and_Contemporary_Pagan_Tradition_s_
[7] Einhard, Vita Caroli Magni 29, vertaald door Samuel Epes Turner, https://sourcebooks.fordham.edu/basis/einhard.asp
[8] Jacob Grimm, Teutonic Mythology Vol. 1, vert. J.S. Stallybrass (Londen: George Bell & Sons, 1882), 290-291. https://archive.org/details/teutonicmytholo04grimgoog/page/n306/mode/2up
[9] Shaw, Pagan Goddesses, 53-54.
[10] Olivier van Renswoude, reactie op “Oostere kere weder,” Taaldacht, 8 maart 2021, https://taaldacht.nl/2015/03/24/oostere-kere-weder/comment-page-1/#comment-97191
[11] Guus Kroonen, “*austrōn-,” in Etymological Dictionary of Proto-Germanic (Leiden: Brill, 2013).
[12] J. P. Mallory en D. Q. Addams, The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World. Oxford Linguistics (New York: OUP Oxford, 2006), 409.
[13] Kroonen, “*austron-,” in Etymological Dictionary of Proto-Germanic.
[14] Rudolf Simek, “Eostra,” in Dictionary of Northern Mythology, vert. Angela Hall (Cambridge: DS Brewer, 1993).
[15] Guus Kroonen, “*austera-,” in Etymological Dictionary of Proto-Germanic (Leiden: Brill, 2013).
[16] Shaw, Pagan Goddesses, 52.
[17] Ibid., 49-71.
[18] Jackson Crawford, Norse “Months and Holidays,” 4 maart 2020, YouTube video, https://www.youtube.com/watch?v=Cb0xAE6oPNg&
[19] Oudnederlands Woordenboek, s.v. “Ōstara,” http://gtb.ivdnt.org/iWDB/search?actie=article&wdb=ONW&id=ID184
[20] Oudnederlands Woordenboek, s.v. “Ōstarmānoth,” http://gtb.ivdnt.org/iWDB/search?wdb=ONW&actie=article&uitvoer=HTML&id=ID234
[21] “The Central Franconian Rhyming Bible,” Brill, https://brill.com/view/title/27594
[22] Oudnederlands Woordenboek, s.v. “Pāskadag,” http://gtb.ivdnt.org/iWDB/search?actie=article&wdb=ONW&id=ID98
[23] Vroegmiddelnederlands Woordenboek, s.v. “Paschen,” http://gtb.ivdnt.org/iWDB/search?actie=article&wdb=VMNW&id=ID63582
[24] Vroegmiddelnederlands Woordenboek, s.v. “April,” http://gtb.ivdnt.org/iWDB/search?actie=article&wdb=VMNW&id=ID61252
[25] Middelnederlands Woordenboek, s.v. “Paesschen (I),” http://gtb.ivdnt.org/iWDB/search?actie=article&wdb=MNW&id=41434
[26] Middelnederlands Woordenboek, s.v. “Oosteren,” http://gtb.inl.nl/iWDB/search?actie=article&wdb=MNW&id=39131
[27] Academisch verantwoorde bronnen over deze spreuk zijn niet beschikbaar. Maar op deze pagina staat de spreuk en een deel van de beschikbare, al dan niet betrouwbare, informatie erover:  https://europagan.org/easter-2/
[28] “Æcerbot,” Wyrtig, http://wyrtig.com/EarlyGardens/British/LaborsOfTheMonths/Aecerbot.htm

[29] Cyril Edwards, “The Strange Case of the Old High German Lullaby,” in The Beginnings of German Literature: Comparative and Interdisciplinary Approaches to Old High German (Rochester, NY: Camden House, 2002), 161. https://archive.org/details/beginningsofgerm0000edwa/page/160/mode/2up

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: