Nehalennia

Nehalennia is de bekendste godheid van eigen bodem. Ze werd vereerd in Zeeland, waar twee tempels van haar zijn ontdekt. Wat de oorsprong van haar naam is, is nog onduidelijk, al wijst de nu meest aannemelijke theorie naar een Keltische origine. Ze was de godin van de zeevaart en handel en een vruchtbaarheidsgodin, misschien ook een godin van de dood. Mogelijk was ze een gezicht van een godin die over een veel groter gebied werd vereerd.

Wat we weten

De naam Nehalennia is overgeleverd op een groot aantal votiefaltaren die voor het overgrote deel in de provincie Zeeland gevonden werden.

De eerste altaren werden reeds in de 17e eeuw gevonden bij Domburg (Walcheren), waar in totaal 28 inscripties van afkomstig zijn. Tevens werden hier de resten van een tempel gevonden. Nadat een visser een Nehalennia-altaar tegenkwam bij het nabijgelegen Colijnsplaat (Noord-Beveland), werd hier in 1970 en 71 met succes gezocht naar altaren: meer dan tweehonderd werden opgevist. Tevens werd hier een beeld van de godin gevonden. Ook bij Colijnsplaat heeft een tempel gestaan.[1] Twee votiefaltaren voor Nehalennia werden gevonden bij Keulen, maar zijn verloren gegaan.

De spelling van de naam van de godin varieert hier en daar enigszins. Nehalennia is met afstand de meest voorkomende variant (of in de datief: Nehalenniae), Neihalennia komt ook een aantal keren voor, zeldzamere schrijfwijzen zijn onder andere Nehalenia en Nehalaennia.
De dedicanten van de altaren waren bijna uitsluitend zeevaarders: handelaars en reders. Ze waren afkomstig uit een wijde omtrek: uit de omgeving van Nijmegen, Keulen en Trier, Rouen, Tournai, Britannië en zelfs van zo ver als Basel en het Jura-gebergte. Ze verhandelden onder andere wijn, zout, vissaus en klei.

Veel votiefaltaren hebben naast inscripties ook reliëfs waarop de godin altijd min of meer hetzelfde afgebeeld wordt. Ze draagt een lang gewaad met daaroverheen een mantel en een kort schoudermanteltje. Op sommige afbeeldingen zit ze, op andere afbeeldingen staat ze met één voet op een schip. Een zittende Nehalennia heeft aan haar linkerzijde (vanuit haar perspectief gezien; vanuit ons perspectief de rechterzijde) een mand met vruchten. In beide gevallen draagt ze op haar linkerknie een mand met appels of een aantal broden, en is aan haar rechterzijde meestal een hond afgebeeld. Andere attributen onder andere zijn cornucopiae en scheepsroeren, en achter de godin is soms een gedrapeerde doek te zien. Op de zijkanten van de altaren zijn verschillende dingen afgebeeld, zoals cornucopiae en afbeeldingen van Neptunus en Hercules. Op dit algemene patroon zijn slechts enkele uitzonderingen, zoals een votiefaltaar dat de godin drie keer uitbeeldt. Mogelijk was dit een vergissing,[2] maar het biedt ook mogelijkheden voor theorieën.

Theorieën

Naam

Over de naam Nehalennia is een aantal uiteenlopende theorieën ontwikkeld.

Onder andere Rudolf Much en Siegfried Gutenbrunner beschouwen de naam als van Germaanse oorsprong. Het deel neha-­ zou terug te leiden kunnen zijn op *nēhwa, ‘dichtbij’, terwijl –lennia verwant zou kunnen zijn met onder andere het Angelsaksische linnan en Oudhoogduits bilinnan, en een betekenis in de trant van ‘stoppen’ of ‘opbrengen’ hebben. Samengevoegd zou dit dan ‘de met hulp komende’ kunnen betekenen.[3]

De w van*nēhwa zou dan moeten zijn weggevallen, iets wat onwaarschijnlijk is, stellen zowel Alexander Kerkhof als Maurits Gysseling. Daarnaast ontbreekt het deel ‘hulp’ in de naam.[4] Ook de regelmatig voorkomende spelling Neihalennia is voor Gysseling een argument dat deze theorie van de hand gedaan kan worden (op veel inscripties is de combinatie ‘I𐌝’, een I en een halve H, als ‘H’ gelezen, wat pas later is ontdekt).[5]

Gysseling argumenteert dat Nehalennia of Neihalennia een voorbeeld kan zijn van wat hij het Belgisch noemt, “een taal die tussen het Germaans en Keltisch lag.” Hij stelt dat het eerste deel van de naam mogelijk op twee Proto-Indo-Europese woorden kan worden herleid: *nek-, ‘doden,’ of *nei-, ‘leiden.’ Daarvan is *nei- het meest waarschijnlijk, redeneert hij. Het deel –ennia brengt hij in verband met Keltische plaatsnamen, die vaker de combinatie nn bevatten. In zijn geheel verklaart hij haar naam als ‘leidster’ of ‘stuurvrouw,’ passend voor de godin die schepen veilig over zee begeleidde.[6]

Deze theorie is echter niet zonder problemen, zoals Peter Alexander Kerkhof opmerkt. Zo verklaart Gysseling het deel –al- niet. Bovendien is een directe teruggreep op het Proto-Indo-Europees moeilijk, er zijn geen naast verwante voorbeelden in andere talen die Gysselings theorie kunnen ondersteunen, en hij zegt niets over hoe het woord zich ontwikkeld zou kunnen hebben.[7]

Een sterke Keltische etymologie is afkomstig van Patrizia de Bernardo Stempel, die het deel -halen(nia) in verband brengt met het Welsche heli en halein, resp. ‘zee’ en ‘zout.’ Het voorvoegsel ne– zou dan ‘op’ of ‘bij’ kunnen betekenen, wat de vertaling ‘zij die bij de zee is’ zou opleveren. Ook dit is toepasselijk voor de godin van de zee(reizen). Het Laat-Keltische *halen, wat dan ‘zee’ zou betekenen, zou ook overgeleverd zijn in plaatsnamen als Hellevoetsluis en de Romeinse tijd-benaming van de Maasmonding, Helinium. Kerkhof beschouwt deze theorie als de meest waarschijnlijke, al geeft hij toe dat ook deze niet volledig sluitend is.[8]

Naast deze drie etymologieën zijn er nog vele anderen naar voren gebracht, waarvan enkele genoemd worden door Jan de Vries.[9] Deze zijn echter van vroeger datum en worden door Kerkhof niet eens genoemd. Ook de theorieën die op Wikipedia staan (of stonden in oktober 2016, toen hij zijn artikel schreef) noemt Kerkhof “danig gedateerd.”[10] Het is dus redelijkerwijs aan te nemen dat deze theorieën hun relevantie verloren hebben.

Al met al is de naam Nehalennia nog een puzzel die nog niet geheel is opgelost en geen uitsluitsel geeft over de herkomst of het karakter van de godin. Hier slaat dan ook Jan de Vries de spijker op de kop: “Het is duidelijk dat men op deze manier niets verder komt.”[11]

De etymologieën zijn sterk gebaseerd op de interpretaties van de symboliek van de godin.

Godin van de…?

De symboliek van de attributen van Nehalennia is uiteenlopend. Hierdoor zijn talloze verschillende theorieën ontwikkeld over het karakter en domein van de godin. Ze focussen zich echter rond drie aspecten.

Ten eerste wordt ze veelal gezien als een godin van de zeehandel, die zeevaarders veilig over zee begeleidde. Dit wordt niet alleen tot uiting gebracht in de veelvuldige associatie met schepen op de reliëfs, maar ook in het feit dat de dedicanten van de votiefstenen allemaal betrokken waren bij handel en/of zeevaart.[12] Miranda Green interpreteert de hond waarmee ze vaak wordt afgebeeld als een symbool van waakzaamheid en bescherming.[13]

Ten tweede wordt ze geassocieerd met vruchtbaarheid en overvloed, wat duidelijk blijkt uit de afbeeldingen van vruchten, cornucopiae en broden.

Tot slot wordt ze in verband gebracht met de dood. De belangrijkste reden voor deze connectie is haar hond, waarover Jan de Vries stelt: “de hond [kan] als attribuut van een doodsgodin worden geduid.”[14] In veel culturen werd de hond geassocieerd met de dood en het hiernamaals of de onderwereld (denk Anubis, Cerberos, hellehonden). In de Gallo-Romeinse cultuur was de hond daarnaast verbonden met grafriten en de begeleiding van de ziel.[15]

H. Wagenvoort redeneert dat Nehalennia een rol had als psychopomp: niet alleen begeleidde ze zeevaarders naar hun doel, maar daarnaast ook de zielen van de overledenen naar het hiernamaals. Domburg zou dan de plaats zijn waar de reis “van de zielen der doden over de zee naar het Westen” begon.[16] Hij brengt veel argumenten naar voren die zijn ideeën ondersteunen, met als belangrijkste de gedrapeerde doek die op sommige altaren te zien is, maar de meeste hiervan vindt Ondergetekende ofwel ver gezocht ofwel zwak. O. J. Schrier deelt deze visie en breekt Wagenvoorts argumentatie overtuigend af.[17]

Cultus

Over de verering van Nehalennia is niets geschreven maar veel gespeculeerd. Voor een groot deel hangt dit af van de interpretatie van Nehalennia’s karakter en domein: een doodsgodin wordt op een andere manier vereerd dan een vruchtbaarheidsgodin.

Voor zover bekend had de godin twee tempels: één in Domburg en één bij Colijnsplaat. De tempel in Domburg lijkt een meer religieuze focus te hebben gehad – hier werden ook vondsten gedaan van andere goden, zoals Neptunus, Victoria en Burorina – en die bij Colijnsplaat lijkt meer gericht zijn op de handel: hier vermeldden de dedicanten van de votiefstenen ook hun handelswaar.[18]

De verdere verspreiding van Nehalennia is betwist. Hoewel de dedicanten van de altaren uit een wijde omgeving kwamen, zijn de altaren alleen in Zeeland gevonden. Het is dus waarschijnlijker dat de handelaars een lokale godin vereerden dan dat ze hun godin meenamen vanuit Basel of Britannië.

Identificatie en connectie met andere godinnen

Hoewel Nehalennia door velen voor alles als een lokale godheid wordt beschouwd, is ze ook in verband gebracht met andere godinnen uit de omgeving.

Ten eerste is ze in verband gebracht met de Matres of Matronae, godinnen die in drietallen op veel plaatsen in de wijde omgeving vereerd werden. Op een aan haar gewijd altaar van bij Colijnsplaat zijn drie godinnen afgebeeld.[19] Op een ander altaar met drie godinnen kan mogelijk “(Matronae) Neihalenninnae” hebben gestaan, volgens J. E. Bogaers.[20] Veel van de symbolen van Nehalennia worden ook gevonden bij de Matronae.[21]

Ook is ze gelijkgesteld met de godin Nerthus, die in Tacitus’ Germania wordt beschreven als een door een groot aantal Germaanse stammen vereerde godin, “id est Terram matrem,” die in een heilig bos op een eiland verbleef.[22]

Net als Nerthus is ze tevens geïdentificeerd met de “Isis van de Suebi,” een godin die tevens door Tacitus genoemd wordt. Hij verwondert zich erover dat de Suebi een buitenlandse godin aanbidden, maar oppert dat de cultus over water geïmporteerd is omdat het symbool voor de godin een schip is.[23] B. H. Stolte stelt echter dat de vondst van de nieuwe altaren in Colijnsplaat deze hypothese weerlegt.[24]

Jan de Vries beschouwt Nehalennia als een specifieke lokale variant van de vruchtbaarheidsgodin die in verband stond met schepen en ten oosten van de Elbe vereerd werd, zoals ook Nerthus en “Isis” daar varianten van waren.[25] Hij geeft daar geen argumentatie voor, maar Ondergetekende redeneert als volgt:

Zoals eerder vermeld kwamen de dedicanten van de votiefstenen uit een wijde omtrek en waren ze van Gallische, Germaanse, Britse of Romeinse afkomst De votiefstenen voor Nehalennia zijn echter alleen in Zeeland gevonden (de twee Keulse stenen kunnen als outliers worden beschouwd). Het is dus waarschijnlijk dat de zeevaarders de lokale godin Nehalennia alleen vereerden in verband met hun vaartocht vanuit Domburg/Colijnsplaat. Waarom dan de veelvuldige afbeeldingen van symbolen van vruchtbaarheid? Dit aspect van Nehalennia had immers geen relevantie voor de handelaars – zelfs voor een goede wijnoogst zou een wijnhandelaar uit het Rijngebied eerder een lokale vruchtbaarheidsgodin aanroepen, en voor zout- of aardewerkhandelaars was het al helemaal niet van belang.
Dit kan op twee manieren verklaard worden. Het is mogelijk dat de godin Nehalennia altijd op dezelfde manier werd afgebeeld, ongeacht het aspect waarvoor ze werd vereerd. Ofwel de beeldhouwers, ofwel de zeevaarders en handelaars gebruikten dit ‘standaardsjabloon’ dan voor iedere votiefsteen, ongeacht de (ir)relevantie van sommige elementen. Dat zou betekenen dat de handelaars een niet-eigen godin vereerden met symbolen die voor hen verder niet belangrijk waren.
Een andere mogelijkheid echter is dat de vruchtbaarheidssymbolen altijd werden afgebeeld omdat de handelaars haar wel kenden als vruchtbaarheidsgodin. Dit is mogelijk als Nehalennia inderdaad een lokale variant was van een wijd verbreide godin van de vruchtbaarheid (en mogelijk van de zeevaart). Wellicht had zij dan ook de specifieke rol van beschermvrouwe van de zeevaart op de Noordzee, waardoor zij in haar volledigheid relevant was voor de handelaars: niet alleen vereerden ze haar voor een veilige overtocht, maar ook als aspect van de vruchtbaarheidsgodin die ze kenden.

Tot slot noemt Rudolf Simek noemt de theorie dat Nehalennia samen met Hludana, Hlóðyn, Hulda, Vrouw Holle en Hel tot een groep godinnen behoort waarvan de namen afkomstig zijn van het Oudengelse en Oudhoogduitse helan, ‘verbergen.’ Deze godinnen zouden dan het “karakter van chtonische of aardgodinnen” hebben.[26]

Persoonlijke ervaringen

Als bekendste godin van Nederlandse bodem heeft Nehalennia veel aandacht gekregen. Zo hebben bijvoorbeeld de bands Heidevolk en Twigs & Twine nummers voor haar gemaakt en werden reeds een aantal succesvolle oogstfeesten voor de godin georganiseerd. Verschillende moderne heidenen hebben haar hun eigen interpretatie gegeven, zoals deze Nederlandse heks en deze Noordse heiden die blogs hebben geschreven over de godin. Deze website is zelfs volledig aan haar gewijd.


[1] “Visnetten vol Nehalennia-altaren,” Rijksmuseum van Oudheden, bezocht op 3 juni 2020, https://www.rmo.nl/museumkennis/archeologie-van-nederland/nederland-in-de-romeinse-tijd/de-voorwerpen/nehalennia-altaar-en-beeld/
[2] Jona Lendering, “Het Zeeuwse altaar met drie keer de godin Nehalennia,” NRC, 12 oktober 2018, https://www.nrc.nl/nieuws/2018/10/12/het-wonderlijke-nehalennia-altaar-met-de-drie-godinnen-a2417793
[3] Rudolf Much, “Nehalennia,” Zeitschrift Für Deutsches Altertum Und Deutsche Literatur 35 (1891): 326.  https://www.jstor.org/stable/20650738
[4] Peter Alexander Kerkhof, “Nehalennia – taalkundige oplossing voor een Zeeuws raadsel,” Neerlandistiek, 25 oktober 2016. https://www.neerlandistiek.nl/2016/10/nehalennia-taalkundige-raadsels-van-een-zeeuwse-godin/
[5] J. E. Bogaers en Maurits Gysseling, “Over de naam van de godin Nehalennia,” Naamkunde 4, 3-4 (1972): 226. https://repository.ubn.ru.nl/handle/2066/26329
[6] Bogaers en Gysseling, “Over de naam van de godin Nehalennia,” 226-229.
[7] Kerkhof, “Nehalennia – taalkundige oplossing voor een Zeeuws raadsel.”
[8] Kerkhof, “Nehalennia – taalkundige oplossing voor een Zeeuws raadsel.”
[9] Jan de Vries, “Weibliche Gottheiten,” in Altgermanische Religionsgeschichte. Bd. 2 Die Götter – Vorstellungen über den Kosmos – Der Untergang des Heidentums (Berlijn: De Gruyter, 1970), 315. https://sci-hub.tw/10.1515/9783110855197.288
[10] Kerkhof, “Nehalennia – taalkundige oplossing voor een Zeeuws raadsel.”
[11] De Vries, “Weibliche Göttheiten,” 315.
[12] H. Wagenvoort, “Nehalennia and the souls of the dead,” Mnemosyne, Fourth Series, 24, no. 3 (1971): 277. http://www.jstor.org/stable/4429993
[13] Miranda Green, Animals in Celtic Life and Myth (Londen: Routledge, 1992), 201. http://93.174.95.29/main/9FC332E2AA6D1DC5CD9ED0D72D6F745A
[14] De Vries, “Weibliche Göttheiten,” 316.
[15] Frank Jenkins, “The Role of the Dog in Romano-Gaulish Religion,” Latomus 16, no. 1 (1957): 76. http://www.jstor.org/stable/41520888
[16] Wagenvoort, “Nehalennia and the souls of the dead,” 282-283, 285.
[17] O. J. Schrier, “Nehalennia ΨϒΧΟΠΟΜΠΟΣ?” Mnemosyne, Fourth Series, 27, no. 2 (1974): 152-58. http://www.jstor.org/stable/4430363
[18] B.H. Stolte, “Die religiösen Verhältnisse in Niedergermanien,” in Religion (Heidentum: Religiösen Verhältnisse im Provinzen), ed. Wolfgang Haase (Berlijn: De Gruyter, 1986), 616-167.sci-hub.tw/10.1515/9783110861464-012
[19] Jona Lendering, “Het Zeeuwse altaar met drie keer de godin Nehalennia.”
[20] Bogaers en Gysseling, “Over de naam van de godin Nehalennia,” 225.
[21] Miranda Green, Symbol and imagery in Celtic religious art (London: Routledge, 1992), 188. 93.174.95.29/main/C5BE406E3FC07FA771185A388A090555
[22] Tacitus, Germania II.40, https://bibliothecaclassica.nl/attachments/article/20/Germania.pdf
[23] Tacitus, Germania I.9.
[24] Stolte, “Die religiösen Verhältnisse in Niedergermanien,” 618.
[25] De Vries, “Weibliche Göttheiten,” 316.
[26] Rudolf Simek, “Hludana,” in Dictionary of Northern Mythology, vert. Angela Hall(Cambridge: DS Brewer, 1993).

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: