Mare

Waar: overal in de Lage Landen

De mare is een nachtelijke kwelgeest die het op mensen en paarden heeft voorzien. Ze wordt wel voorgesteld als een oude vrouw,[1] maar kan ook onzichtbaar blijven. Als ze een paard te grazen neemt, vindt men het de volgende ochtend uitgeput, bezweet en met ingevlochten of verwarde manen in de stal.[2] Mensen die door de mare geplaagd of ‘bereden’ worden, krijgen het ’s nachts benauwd, alsof er een zwaar gewicht op hun borst of keel drukt, of kunnen ook gaan zweten.[3]

De term nachtmerrie is dan ook afkomstig van het woord nacht-mare. In oorsprong heeft dit woord niets met vrouwelijke paarden te maken; nachtmare vormde zich naar het woord merrie, misschien onder invloed van het geloof dat maren ook paarden lastigvielen.[4] Bij het Engelse nightmare verschoof de betekenis van ‘boze geest’ naar ‘verstikkende droom’ in de zestiende eeuw,[5] die ontwikkeling zal zich waarschijnlijk ongeveer gelijktijdig in het Nederlands hebben voltrokken.

Vaak is de mare een bovennatuurlijk wezen, maar in enkele verhalen is het een menselijke vrouw.[6] In een dertiende-eeuws Latijns woordenboek werd het woord mare met incubus vertaald.[7] Tegenwoordig is een incubus een mannelijke demon, maar het woord incubus is afkomstig van het Latijnse incubare, ‘liggen op.’[8] De mare is dus niet van geslacht veranderd, maar was altijd al een geest die op mensen en paarden ging zitten of rijden.

In verschillende verhalen worden afweermethoden tegen de mare genoemd. Om ze weg te houden bij paarden kan men bijvoorbeeld een paardenkop ophangen.[9] De methoden om mensen zelf veilig te stellen, variëren van gebeden opzeggen of klompen of kousen op een bepaalde manier neer leggen, tot in een fles plassen, waardoor de mare niet meer weg kan.[10]


[1] Zoals in dit Nederlands-Limburgse verhaal: http://www.verhalenbank.nl/items/show/43034
[2] Zoals in dit Belgisch-Limburgse verhaal: volksverhalenbank.be/mzoeken/zoeken_Detail.php?ID=10378
[3] Zoals in deze Overijsselse overlevering: http://www.verhalenbank.nl/items/show/13632
[4] Etymologiebank, s.v. “Nachtmerrie – (angstdroom),” etymologiebank.nl/trefwoord/nachtmerrie
[5] Etymonline, s.v. “Nightmare (n.),” http://www.etymonline.com/word/nightmare#etymonline_v_6944
[6] Zoals in deze Groningse overlevering: http://www.verhalenbank.nl/items/show/50944
[7] Vroegmiddelnederlandsch woordenboek, s.v. “mare IV,” gtb.ivdnt.org/iWDB/search?actie=article&wdb=VMNW&id=ID4262
[8] Etymologiebank, s.v. “Incubus – (verschijning van de duivel die verkeert met een vrouw),” etymologiebank.nl/trefwoord/incubus
[9] Dat werd o.a. in Noord-Brabant aangeraden: http://www.verhalenbank.nl/items/show/46936
[10] In dit Friese verhaal moet men het Onze Vader opzeggen: http://www.verhalenbank.nl/items/show/46288
In deze Zuid-Hollandse overlevering moet men kousen kruiselings neerleggen: http://www.verhalenbank.nl/items/show/50944
In dit Vlaams-Brabantse verhaal moet in een fles geplast worden: volksverhalenbank.be/mzoeken/zoeken_Detail.php?ID=24936
%d bloggers liken dit: