Magusanus

Magusanus of Hercules Magusanus was een Nederrijnse godheid die vooral onder de Batavi een belangrijke functie had. In Empel, en mogelijk in andere plaatsen, stond een tempel waar hij vereerd werd, waar offers werden gebracht en rituele feestmaaltijden plaatsvonden. De naam Magusanus is op veel verschillende manieren uitgelegd; de oorsprong kan Keltisch of Germaans zijn, en over de betekenis bestaat geen consensus. Hij was voornamelijk een krijgsgod, wellicht ook met een functie als god van het vee.

Wat we weten

Inscripties

Een totaal van 22 inscripties met de naam Hercules Magusanus is gevonden, waarvan zes in Nederland: één in Westkapelle (vermoedelijk uit Domburg, Zeeland),[1] één in Empel (Noord-Brabant),[2] één in Huissen of omgeving (Gelderland),[3] één in Houten (Utrecht),[4] één in Ruimel/Sint-Michielsgestel (Noord-Brabant)[5] en één in Waardenburg (Gelderland).[6] Tevens werd in Tongeren een bronzen armband met de letters “H E M” gevonden, waarmee wellicht ook “He(rcules) M(agusanus)” bedoeld werd.[7]

Ook in Duitsland (Xanten, Bonn en Keulen, twee elk), Hongarije, Roemenië (vier vondsten), Italië (Rome) en het Verenigd Koninkrijk (Mumrills, Muur van Antoninus) zijn vondsten met de naam van deze godheid gedaan. Op de inscriptie uit Rome worden de cives Batavi genoemd.[8] De vondst uit Mumrills is afkomstig van een militair van de ala Tungrorum, en dus waarschijnlijk van de stam van de Tungri.[9]

Ook komt de naam Hercules Magusanus voor op twee munten die te Keulen in 261 CE geslagen werden in opdracht van de Gallische keizer Postumus, die afkomstig was uit het Nederrijngebied.[10]

Eén van de inscripties uit Bonn is vergezeld van een reliëf met een afbeelding van de god, en één uit Xanten staat op het voetstuk van een deels bewaard gebleven beeld. Beide beelden Hercules Magusanus af als de Romeinse god Hercules.[11] Op de inscriptie uit de omgeving van Huissen wordt Hercules Magusanus genoemd naast de godin Haeva, en één van de inscripties uit Keulen noemt tevens een aantal andere goden.[12] De vondsten zijn gedateerd op de eerste tot de derde eeuw, met de votiefsteen uit Ruimel als vroegste, gedateerd op halverwege de eerste eeuw.[13]

Tempel(s)

De inscriptie uit Empel werd gevonden in de resten van een Romeins tempelcomplex dat gebouwd werd in de eerste eeuw CE, evenals een bronzen beeldje van Hercules. Het is daarom aangenomen dat deze tempel gewijd was aan Hercules Magusanus. De tempel werd vermoedelijk aan het eind van de eerste eeuw CE gebouwd op een donk, op de locatie van een ouder heiligdom in de open lucht. Naast de inscripties en het beeldje werden ook dierenbotten, aardewerk, bronzen vaatwerk, munten, wapentuig en sieraden gevonden.[14] Het is mogelijk dat de votiefsteen in het nabijgelegen Ruimel/Sint-Michielsgestel ook afkomstig was uit deze tempel, aangezien deze verplaatst is geweest.[15] Hieronder worden nog de conclusies van het archeologisch onderzoek aan de tempel besproken.

Op twee andere locaties zijn vergelijkbare Gallo-Romeinse tempels gevonden die mogelijk aan Magusanus gewijd waren. Nabij de resten van de tempel in Elst (Gelderland) werd een bronzen beeldje van Hercules gevonden, evenals het fragment van een votiefsteen gewijd aan Hercules – van de inscriptie zijn alleen de letters “H E” over. Gezien de belangrijke status van de god neemt Nico Roymans aan dat het hier om Hercules Magusanus gaat. Ook in Kessel-Lith (Noord-Brabant) stond een dergelijke tempel. Roymans stelt dat de militaire vondsten daar duiden op een militaire cultus die mogelijk deze godheid vereerde.[16]

Theorieën

Naam

Over de naam van deze godheid is een groot aantal theorieën ontwikkeld, met zowel Keltische als Germaanse etymologieën. Een consensus over de oorsprong en betekenis van de naam Magusanus is verre van bereikt.

Ten eerste is de naam in verband gebracht met verschillende plaatsnamen. Zo is de naam verbonden met Mahusenham, wat een oude naam van Muyswinkel zou zijn, maar dit is incorrect.[17] De naam is ook geassocieerd met Ulpia Noviomagus Batavorum of kortweg Noviomagus (Nijmegen), de hoofdstad van de Batavi, door onder andere Rudolf Much en Siegfried Gutenbrunner. Een associatie met Noviomagus, de ‘nieuwe markt’ (Keltisch), zou Magusanus volgens Tineke Looijenga dan mogelijk opdelen in Magus-an-us, wat iets zou betekenen als ‘hij van de markt.’ De Romeinse Hercules was een patroongod van de markt en de veeteelt. Dit zou van Magusanus de god van de veemarkt, specifiek de veemarkt van Noviomagus maken.[18] De wijde verspreiding van de sporen van de verering van Magusanus lijkt een connectie met een enkele locatie echter te weerleggen.

Lauran Toorians redeneert dat de naam Magusanus een latinisering is van een naam die op zijn beurt een germanisering was van de oorspronkelijk Keltische naam *Magusenos. Hij neemt aan dat de god wellicht oorspronkelijk vereerd werd door de Keltischsprekende Eburoni en toen werd overgenomen door de Batavi, waarvan in ieder geval de elite waarschijnlijk Germaanstalig was. De korte, maar beklemtoonde e in Magusenos werd dan mogelijk door de Germaanssprekende Batavi een lange e, die tussen de klank van e en a in zit, en waarvoor het Latijnse schrift geen teken heeft. Dit resulteerde in de schrijfwijze Magusanus. Zijn theorie wordt ondersteund door de vondst van de inscriptie in Empel, waar de naam van de god als Magusenus wordt gespeld. De naam zou dan opgebouwd zijn uit de Keltische delen *magus, ‘jong’ of ‘jongeling,’ en *senos, ‘oud.’ Deze hebben ook Germaanse equivalenten. Toorians interpreteert de naam dan als ‘jeugdige oudere’ (“youthful old one”). Deze schijnbare tegenstelling lijkt echter de Gallische religie niet geheel vreemd te zijn. Een andere etymologie verklaart de naam als ‘dienaar van de oudere,’ maar Toorians merkt op dat het waarschijnlijker is dat beide naamdelen bijvoeglijke naamwoorden zijn.[19]

Olivier van Renswoude merkt op dat Toorians’ interpretatie gebouwd is op nogal wat ‘als’ en is niet overtuigd. Hij leidt de naam Magusanus terug op Proto-Germaans *Magusanaz, bestaande uit *maguz, ‘jongen,’ of ‘zoon,’ en *sanaz, ‘strevend.’ Dat zou van Magusanus mogelijk ‘jeugdige krijger’ of ‘zonen-strevend’ maken.[20]

Norbert Wagner interpreteert de naam als een latinisering van het Germaanse *Magusnaz, wat ‘hij die de macht/kracht toebehoort’ zou betekenen. De naam zou dan ook verwant zijn aan het woord macht.[21] Van Renswoude vraagt zich af waar de a in -sanus dan vandaan komt, en is niet overtuigd van het bestaan van de Proto-Germaanse wortel *magus– in de betekenis ‘macht.’[22] Wagners lezing wordt door Günter Neumann evenwel als de beste verklaring beschouwd.[23]

Naast deze verklaringen zijn er nog vele etymologieën die de naam Magusanus trachten te duiden. Zo geeft Theodor von Grienberger ‘campestris,’[24] Patrizia de Bernardo Stempel ‘machtige oudere’[25] en Garett Olmsted ‘gelukkige jongeling.’[26] Maar geen enkele theorie lijkt tot dusver eenieder te overtuigen. Al met al blijft een uiteindelijk conclusie over de betekenis van de naam nog uit.

Tempel van Empel

De tempel van Empel was gebouwd op een met eikenbos bedekte donk ten zuiden van de Maas, vlakbij de monding van de Dieze in die rivier. Zowel bossen als heuvels waren vaak heilige plaatsen voor de inheemse bevolking, terwijl rivieren ook vaak geassocieerd werden met goden of bovennatuurlijke wezens. Deze elementen kunnen een rol gespeeld hebben in het ontstaan van het heiligdom op deze locatie. Aanvankelijk was het heiligdom – nog geen tempel, maar een openluchtcultusplaats, op een gegeven moment omringd door palen – vermoedelijk van de Eburoni, blijkens de grote hoeveelheid Eburoonse munten die gevonden werden (vandaar ook Toorians’ redenering dat de naam van de Eburoni afkomstig was). Nadat de Eburoni grotendeels vernietigd werden door Julius Caesar, kwamen de Batavi hier te wonen en namen het heiligdom in gebruik. Het was pas na de Bataafse Opstand dat de Gallo-Romeinse tempel gebouwd werd en de geromaniseerde cultus plaatsvond.[27]

In de tempel werden talloze munten, sieraden en wapentuig gevonden, die als offers zijn neergelegd. Uit de gevonden mantelspelden, die gedragen werden door de inheemse bevolking, blijkt dat de tempel vooral door deze lokale bevolking gebruikt werd, en niet door de buitenlandse Romeinen.[28] De munten- en wapenoffers duiden erop dat militairen een groot deel van de dedicanten vormden.[29],[30] De wapenoffers vormden mogelijk ook een rite of passage, waarmee de soldaten na hun dienst in het Romeinse leger terugkeerden naar de gewone wereld.[31]

Uit een pollenanalyse blijkt dat de donk voornamelijk was begroeid met eikenbomen, maar er werden eveneens graanpollen gevonden. Die duiden wellicht op offers van graanschoven of maaltijdresten.[32] Ook de vondsten van dierenbotten, aardewerk en bronzen vaatwerk zijn aanwijzingen dat rituele maaltijden en drinkgelagen onderdeel vormden van de cultus. Dierenoffers vormden hier een onderdeel van.[33]

Rol en functie

Hoewel de interpretatie van de naam onbeslist is, zijn verschillende elementen van Magusanus’ functie af te leiden uit de archeologische vondsten.

Ten eerste is er de geografische verspreiding van de vondsten, die zich concentreert in het Nederrijngebied. De vondsten buiten die regio zijn eveneens terug te leiden naar personen uit de omgeving.[34] Hij lijkt dus eerst en vooral een Nederrijnse godheid te zijn geweest. Binnen het Nederrijngebied lijkt de cultus vooral gefocust te zijn in het gebied van de Batavi, waar de tempel van Empel (en wellicht die van Kessel-Lith en Elst) stond en een aantal inscripties werd gevonden. De inscriptie op de votiefsteen die in Ruimel/Sint-Michielsgestel werd gevonden, werd tevens gemaakt door de summus magistratus civitas Batavorum, de hoogste bestuurder van de civitas Batavorum. Dit alles heeft ertoe geleid dat Magusanus door velen beschouwd wordt als godheid van de Batavi, vaak zelfs als hoofdgod.[35] Maar dat is allerminst zeker; het grootste deel van de inscripties is noch geografisch noch inhoudelijk direct op de Batavi terug te leiden. Velen gaan dan ook uit van Magusanus als Nederrijnse god.[36]

De hoofdfunctie van Magusanus lijkt vooral die van een strijd- of heldengod te zijn, in overeenstemming met zijn associatie met Hercules. In ieder geval tien van de twintig inscripties werden gedoneerd door militairen, en mogelijk meer. Daarnaast is één van de inscripties uit Roemenië gericht aan Deo Invicto Herculi Magusano, oftewel ‘de onoverwinnelijke god Hercules Magusanus.’[37]

Nico Roymans redeneert dat Magusanus mogelijk tevens patroongod was van de of een Bataafse iuventus, een groep jonge krijgers die vaak een bepaalde god aanbeden. Hij kan een rol hebben gespeeld bij de inwijdingsrituelen van de jonge mannen van de iuventus. Wellicht kan ook de inscriptie uit de omgeving van Huissen, waarin een Bataafs echtpaar Magusanus (en Haeva) aanroept voor hun kinderen, in dit licht worden gezien.[38]

Deze vermoedelijke functie als strijdgod heeft mede geleid tot de identificatie van Magusanus als hoofdgod van de tempel van Empel, waar grote hoeveelheden wapentuig werden geofferd.

Het is niet onmogelijk dat Magusanus daarnaast een functie als vruchtbaarheidsgod had. De Romeinse Hercules had ook een landelijk aspect en werd geassocieerd met de veehouderij, die een integraal onderdeel vormde van het bestaan van de stammen in het Nederrijnse gebied. Wellicht houden ook de in Empel gevonden dierenbeenderen, veelal afkomstig van vee, hiermee verband.[39]

Identificatie met andere goden

Dankzij zijn connectie met Hercules is Magusanus vaak beschouwd als een epitheton van de Germaanse god Donar, die in de interpretatio romana met Hercules werd gelijkgesteld.[40] Gezien de gelijkenissen in de functies van de beide goden – ook Donar werd geassocieerd met krijgers en vruchtbaarheid – is dit niet onaannemelijk. Wellicht is het hier ook relevant dat de tempel van Empel op een heuvel met eikenbos gebouwd was, een boom die wel met Donar in verband werd gebracht, al is er weinig bekend over de plaats van de eik in de Germaanse religie.[41] Maar het is evengoed mogelijk dat Magusanus een op zichzelf staande godheid was.

Ook is het mogelijk dat Hercules Magusanus dezelfde is als Hercules Deusoniensis, wiens naam ook is gevonden op de munten van keizer Postumus. De naam Deusoniensis is geïnterpreteerd als verwijzend naar de rivier de Dieze, die niet ver van Empel in de Maas stroomt. Roymans en Derks postuleren dat de naam Hercules Deusoniensis verwijst naar “díé Hercules Magusanus, die […] aan de Dieze vereerd werd.” De tempel van Empel was ten tijde van keizer Postumus buiten gebruik geraakt, maar de auteurs stellen dat het heiligdom tegen die tijd wellicht verplaatst was naar een andere locatie bij de Diezemonding.[42]

Persoonlijke ervaringen

Lees hier de moderne interpretatie van Magusanus van Senobessus Bolgon, en hier die van Thia Frankisk Aldsido.

Postumus-munt.
Bron: Coins Weekly
Tempel van Empel.
Bron: Vici.org
Votiefaltaar uit Bonn.
Bron: Wikimedia Commons

[1] Epigraphik Datenbank Clauss / Slaby, http://db.edcs.eu/epigr/edcs_id.php?s_sprache=en&p_edcs_id=EDCS-11100867
[2] Epigraphik Datenbank Clauss / Slaby, http://db.edcs.eu/epigr/edcs_id.php?s_sprache=en&p_edcs_id=EDCS-05200511
[3] Epigraphik Datenbank Clauss / Slaby, http://db.edcs.eu/epigr/edcs_id.php?s_sprache=en&p_edcs_id=EDCS-11100799
[4] Epigraphik Datenbank Clauss / Slaby, http://db.edcs.eu/epigr/edcs_id.php?s_sprache=en&p_edcs_id=EDCS-00380704
[5] Epigraphik Datenbank Clauss / Slaby, http://db.edcs.eu/epigr/edcs_id.php?s_sprache=en&p_edcs_id=EDCS-11100861
[6] Epigraphik Datenbank Clauss / Slaby, http://db.edcs.eu/epigr/edcs_id.php?s_sprache=en&p_edcs_id=EDCS-00380702
[7] “Hercules? Magusanus?,” Keltische Götternamen in den Inschriften der römischen Provinz Germania Inferior, http://gams.uni-graz.at/o:fercan.134
[8] Epigraphik Datenbank Clauss / Slaby, http://db.edcs.eu/epigr/edcs_id.php?s_sprache=en&p_edcs_id=EDCS-18700122
[9] “RIB 2140,” Roman Inscriptions of Britain, https://romaninscriptionsofbritain.org/inscriptions/2140
[10] B. H. Stolte, “Die religiösen Verhältnisse in Niedergermanien,” in Religion (Heidentum: Religiösen Verhältnisse im Provinzen), ed. Wolfgang Haase (Berlijn: De Gruyter, 1986), 626. sci-hub.do/10.1515/9783110861464-012
[11] “Hercules Magusanus,” Keltische Götternamen in den Inschriften der römischen Provinz Germania Inferior, http://gams.uni-graz.at/o:fercan.131 (Xanten) en http://gams.uni-graz.at/o:fercan.139 (Bonn)
[12] “Matronae? Abirenes | Hercules Magusanus | Mahalinae,” Keltische Götternamen in den Inschriften der römischen Provinz Germania Inferior, http://gams.uni-graz.at/o:fercan.115
[13] Lauran Toorians, “Wat leren de twee monumentale inscripties uit Ruimel ons over taal?” in Halder, hart van Romeins Brabant? 50 jaar archeologie in Halder. Bijdragen aan het symposium, gehouden te Sint-Michielsgestel op 28 oktober 2011, Martijn Bink e.a., 73.  https://www.academia.edu/34275715/Toorians_Twee_inscripties_uit_Ruimel_pdf
[14] Nico Roymans en Ton Derks, “Het heiligdom te Empel. Algemene beschouwingen,” in De Tempel van Empel. Een Hercules-heiligdom in het woongebied van de Bataven, ed. Nico Roymans en Ton Derks (’s-Hertogenbosch: Stichting Brabantse Regionale Geschiedbeoefening, 1994), 10-35.
[15] Roymans en Derks, “Het heiligdom te Empel. Algemene beschouwingen,” 26.
[16] Nico Roymans, “Hercules and the construction of a Batavian identity in the context of the Roman empire,” Ethnic constructs in antiquity: The role of power and tradition (2009): 227-228. https://www.jstor.org/stable/j.ctt46n1n2.13
[17] Stolte, “Die religiösen Verhältnisse in Niedergermanien,” 628.
[18] Tineke Looijenga, “De naam van de Bataafse god Hercules Magusanus,” Paleoaktueel 9 (1997): 56-57, 59. https://ugp.rug.nl/Paleo-aktueel/article/view/36549/33997
[19] Lauran Toorians, “Magusanus and the ‘Old Lad’: a case of Germanised Celtic,” NOWELE 42 (2003): 16-20, 22-23. https://www.academia.edu/35011413/Toorians_Hercules_Magusanus
[20] Olivier van Renswoude, “Herculēs in Nederland,” Taaldacht, 26 december 2019, https://taaldacht.nl/2019/12/26/hercules-in-nederland/
[21] Toorians, “Magusanus and the ‘Old Lad’: a case of Germanised Celtic,” 14.
[22] Van Renswoude, “Herculēs in Nederland.”
[23] Günter Neumann, “Germani cisrhenani — die Aussage der Namen,” in Germanenprobleme in heutiger Sicht, ed. Heinrich Beck (New York/Berlijn: De Gruyter, 1986), 125. https://sci-hub.do/10.1515/9783110867343-007
[24] Jan de Vries, “Donar – Thor,” in Altgermanische Religionsgeschichte. Bd. 2 Die Götter – Vorstellungen über den Kosmos – Der Untergang des Heidentums (Berlijn: De Gruyter, 1970), 109. https://www.sci-hub.do/10.1515/9783110855197.107
[25] “Magusanus Hercules,” Keltische Götternamen in den Inschriften der römischen Provinz Germania Inferior, http://gams.uni-graz.at/o:fercan.133/sdef:TEI/get?context=
[26] Garrett Olmsted, “Magusanos,” in The gods of the Celts and the Indo-Europeans (revised edition 2019) (oorspronkelijke publicatie: Innsbruck, 1994), 404. https://www.academia.edu/38135817/The_Gods_of_the_Celts_and_the_Indo_Europeans_revised_2019_
[27] Roymans en Derks, “Het heiligdom te Empel. Algemene beschouwingen,” 14, 17-19.
[28] Ine Pulles en Nico Roymans, “Mantelspelden en armringen als offerobject,” in De Tempel van Empel. Een Hercules-heiligdom in het woongebied van de Bataven, ed. Nico Roymans en Ton Derks (’s-Hertogenbosch: Stichting Brabantse Regionale Geschiedbeoefening, 1994), 138.
[29] Nico Roymans, “Keltische munten en de vroegste geschiedenis van het heidendom,” in De Tempel van Empel. Een Hercules-heiligdom in het woongebied van de Bataven, ed. Nico Roymans en Ton Derks (’s-Hertogenbosch: Stichting Brabantse Regionale Geschiedbeoefening, 1994), 122.
[30] Rob Reijnen, “Romeinse munten en het offer als gebaar,” in De Tempel van Empel. Een Hercules-heiligdom in het woongebied van de Bataven, ed. Nico Roymans en Ton Derks (’s-Hertogenbosch: Stichting Brabantse Regionale Geschiedbeoefening, 1994), 130.
[31] Carol van Driel-Murray, “Wapentuig voor Hercules,” ,” in De Tempel van Empel. Een Hercules-heiligdom in het woongebied van de Bataven, ed. Nico Roymans en Ton Derks (’s-Hertogenbosch: Stichting Brabantse Regionale Geschiedbeoefening, 1994), 106.
[32] Willy Groenman-van Waateringe en Jan-Peter Pals, “De vegetatie op en rondom het heiligdom,” in De Tempel van Empel. Een Hercules-heiligdom in het woongebied van de Bataven, ed. Nico Roymans en Ton Derks (’s-Hertogenbosch: Stichting Brabantse Regionale Geschiedbeoefening, 1994), 78-79.
[33] Manuela Seijnen, “Dierebotten en rituele maaltijden,” in De Tempel van Empel. Een Hercules-heiligdom in het woongebied van de Bataven, ed. Nico Roymans en Ton Derks (’s-Hertogenbosch: Stichting Brabantse Regionale Geschiedbeoefening, 1994), 171.
[34] Toorians, “Magusanus and the ‘Old Lad’: a case of Germanised Celtic,” 14.
[35] De Vries, “Donar – Thor,” 108.
[36] Stolte, “Die religiösen Verhältnisse in Niedergermanien,” 627.
[37] “HD020617,” Epigraphic Database Heidelberg, https://edh-www.adw.uni-heidelberg.de/edh/inschrift/
[38] Roymans, “Hercules and the construction of a Batavian identity in the context of the Roman empire,” 233-234.
[39] Roymans, “Hercules and the construction of a Batavian identity in the context of the Roman empire,” 231.
[40] De Vries, “Donar – Thor,” 109.
[41] De Vries, “Donar – Thor,” 128.
[42] Roymans en Derks, “Het heiligdom te Empel. Algemene beschouwingen,” 33.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: