Iverix

De god Iverix werd in de Romeinse tijd afgebeeld op een menhir die eeuwen later gevonden werd in Macquenoise. Hij was een Gallische godheid wiens naam waarschijnlijk ‘koning van de taxus’ betekent. Dankzij zijn associatie met de taxus en met de slang die hij vasthoudt, is hij bestempeld als god van leven en dood. Misschien was zijn naam ook een epitheton van de Keltische vadergod. De fallusvormige menhir lijkt in ieder geval in die richting te wijzen.

Wat we weten

In 1970 werd in het dorp Macquenoise aan de grens met Frankrijk een menhir met een inscriptie van het woord “IVIIRICCI” en een afbeelding van een mens, met in zijn ene hand een kruik of vaas, en in zijn andere hand een slang die zijn kop naar de opening van de vaas buigt. De menhir zelf is neolithisch, de inscriptie is uit de Romeinse tijd. De menhir, gemaakt van arkose uit de omgeving, bevindt zich nu in de bewaring van de Société Royale d’Archéologique, d’Histoire et de Paléontologie de Charleroi.[1]

Theorieën

De meeste theorieën rond Iverix zijn afkomstig van Claude Sterckx, in het bijzonder van zijn artikel Ivérix: un dieu Belge méconnu?. Helaas is dit artikel nergens op internet te vinden. Het hier geschrevene is dus gebaseerd op wat anderen schrijven op basis van Sterckx’ artikel, en voor een deel op wat hij zelf schrijft in zijn boek Mythologie du monde Celte.

Naam

Sterckx interpreteert de naam van de god als Iverix, wat op te delen is in twee delen. Het deel ive of ivii is afkomstig van het Gallische ivros, wat ‘taxus’ betekent en ook aan de wortel ligt van de naam van de Eburonen. Het Franse woord voor ‘taxus’ is er ook van afgeleid: if.  Het achtervoegsel rix betekent ‘koning.’ De naam wordt dan vertaald als ‘koning van de taxus.’[2]

Sterckx merkt op dat de taxus voor de Kelten een speciale betekenis had. Aan de ene kant is deze boom altijd groen, aan de andere kant heeft hij een dodelijke reputatie. De bessen zijn immers giftig. De associatie met de dood is onder andere te zien in de traditie dat in Bretagne (of Armorica, zoals Sterckx schrijft) tot voor kort altijd een taxusboom op ieder kerkhof moest staan om te zorgen dat de doden naar het hiernamaals zouden gaan.[3]

De vertaling ‘taxus’ voor ivros is echter niet onbetwist. Het woord kan ook op een andere boomsoort slaan, of ‘everzijn’ betekenen.[4] De naam Iverix/Iviiricci is ook in verband gebracht met persoonsnamen. Zo is de naam Ivorix op meerdere plaatsen teruggevonden.[5] Een andere bron legt het verband met de Bataafse naam Imerix, die wellicht helemaal niet Keltisch is.[6]

Afbeelding

De neolithische menhir waarop de afbeelding gemaakt is, is vanzelfsprekend fallusvormig, zodat Jean-Claude Dress stelt: “deze petit personnage is vóór alles een vergoddelijkte fallus.” De Gallische herkomst van de afgebeelde figuur wordt echter duidelijk aangetoond door zijn kleding.[7]

Sterckx analyseert de afbeelding op de menhir als volgt: de slang staat voor de ziel van een overledene, terwijl de vaas een variant is van de ketel, die vaker voorkomt in de Keltische mythologie. Hij ziet hierin het overbrengen van de ziel naar het hiernamaals (de “grote ketel”) en het weer terugbrengen om te reïncarneren.[8]

Ook Herman Clerinx maakt de verbinding met dood en wedergeboorte, in de symboliek van de slang die de figuur vasthoudt. Iverix wordt dan betiteld als de “heerser van leven en dood.”[9]

De vadergod

Sterckx beschouwt Iverix als een vorm van de god Taranis.[10] Op zijn beurt is Taranis weer een vorm van de “dieu-père souverain,” de vadergod die over de gehele Keltische wereld in verschillende vormen vereerd werd. De fallische vorm van de menhir en de afbeelding erop wijzen erop dat ook Iverix een vorm van de vadergod is, stelt Sterckx, die Iverix dan ook als een epitheton van deze god beschouwt.[11] De fallusvorm van de menhir is natuurlijk niet gemaakt voor de god Iverix, maar wellicht wel om die reden gekozen om de god op af te beelden.

Bron: Claude Sterckx, Mythologie du monde Celte.

[1] Herman Clerinx, Een paleis voor de doden: over hunebedden, dolmens en menhirs (Amsterdam: Athenaeum – Polak & Van Gennep, 2017). https://books.google.nl/books?id=U2opDwAAQBAJ&lpg=PT4&ots=QLfoK3r8rs&dq=iviiricci&lr&pg=PT129#v=onepage&q&f=false
[2]Clerinx, Een paleis voor de doden.
[3] Claude Sterckx, Mythologie du monde Celte (Parijs: Marabout, 2009), 282. https://archive.org/details/MythologieDuMondeCelteClaudeSterckxCs/page/n295/mode/2up
[4] Clerinx, Een paleis voor de doden: over hunebedden, dolmens en menhirs.
[5] Jean-Claude Dress, “Ivérix: un dieu Belge,” Cabinet de curiosités: 12. https://www.academia.edu/27475448/Catalogue_Exposition_Cabinet_Curiosit%C3%A9s_Chateau-ferme_Macon_mars_2016
[6] Juan Luis García Alonso, Continental Celtic word formation: the onomastic data (Salamanca: Ediciones Universidad de Salamanca, 2013), 44. https://books.google.nl/books?id=0ukKAwAAQBAJ&lpg=PA37&ots=fdFewQx6iQ&dq=iverix&lr&pg=PA44#v=onepage&q&f=false
[7] Dress, “Ivérix: un dieu Belge.”
[8] Sterckx, Mythologie du monde Celte, 281-282.
[9] Clerinx, Een paleis voor de doden: over hunebedden, dolmens en menhirs.
[10] Sterckx, Mythologie du monde Celte, afbeeldingen pg. 15. https://archive.org/details/MythologieDuMondeCelteClaudeSterckxCs/page/n347/mode/2up
[11] Sterckx, Mythologie du monde Celte, 281.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: