Haeva

Van de godin Haeva is slechts weinig bekend. Vermoedelijk was ze een Bataafse godin van het huwelijk, mogelijk verwant met de Noordse Sif, of een losstaande godin. Wellicht was het fort Levefanum (“Haevae Fanum”) aan haar gewijd.

Wat we weten

Haeva is alleen bekend van een inscriptie op een votiefsteen met de inscriptie (CIL XIII 8705): “HERCULI MAGUSANO ET HAEVAE ULPI(US) LUPIO ET ULPIA AMMAVA PRO NATIS V(OTUM) S(OLVERUNT) L(IBENTES) M(ERITO).” De inscriptie wordt vertaald als: “Aan Hercules Magusanus en Haeva hebben Ulpius Lupio en Ulpia Ammava voor hun kinderen hun belofte ingelost, gaarne en met reden.”[1] De inscriptie wordt geschat op afkomstig uit de tweede of derde eeuw CE.[2]

De votiefsteen is inmiddels verloren gegaan, maar een tekening ervan blijft bewaard in het 18e-eeuwse Antiquitates selectae septentrionales et Celticae.[3] Het is niet precies duidelijk waar de votiefsteen gevonden is. De meeste naar voren gebrachte locaties (Malburgen, Huissen, Over-Betuwe) bevinden zich ruwweg tussen het huidige Arnhem en Nijmegen, al wordt het Duitse Elten ook genoemd.

Theorieën

Over Haeva is weinig meer bekend dan haar naam en het feit dat ze naast Hercules Magusanus vermeldt wordt op de votiefsteen.

Algemeen wordt aangenomen Haeva een Bataafse godin was. Hercules Magusanus wordt beschouwd als Bataafse of Nederrijnse god, en Ulpius Lupio en Ulpia Ammava worden omschreven als een Bataafs echtpaar.[4],[5]

Allereerst is er de theorie die de naam Haeva terugvoert op het Germaanse *hiwan, ‘huwelijk’.[6] Hiermee zou Haeva dus de godin van het huwelijk kunnen zijn. Het feit dat zij aangeroepen was door een echtpaar dat een belofte had gedaan voor hun kinderen, ondersteunt deze theorie. Hercules Magusanus, naast haar vermeld, zou dan tevens Haeva’s echtgenoot kunnen zijn.

Sommige theorieën zien Hercules Magusanus als een interpretatio romana van Donar, die wel met Hercules gelijkgesteld werd. Zo zou Haeva gelijkgesteld kunnen worden met de Noorse godin Sif, gade van Thor, wier naam ook ‘verwante door huwelijk’ – of simpelweg ‘echtgenote’ – betekent.[7]

Jan de Vries ziet haar niet per se als de echtgenote van Hercules Magusanus of Donar, en stelt dat ze een zelfstandige godin van het huwelijk en beschermster van kinderen kan zijn, vergelijkbaar met Fria.[8]

Een andere theorie is dat Haeva helemaal geen inheemse godin was, maar een verbastering van de naam van de Griekse godin Hebe, de vrouw van Herakles – wiens Romeinse equivalent Hercules is.[9] B. H. Stolte vindt het onlogisch dat een inheemse godheid een Griekse godin als echtgenote zou hebben en verwerpt deze theorie.

Stolte brengt de naam Haeva ook in verband met de naam Levefanum, een Romeinse nederzetting bij Wijk bij Duurstede, dat kan worden gelezen als een verbastering van Haevae Fanum – ‘tempel van Haeva.’ Dat zou extra bewijs zijn voor de theorie dat Haeva inderdaad geen buitenlandse godin was.[10] Er zijn echter andere interpretaties voor de oorsprong van de naam Levefanum. Zo kan het worden herleid naar de Germaanse woorden *lewa-, ‘snijden’, en *fana, ‘vlag’, of *fanja, ‘ven.’[11] Keltoloog Lauran Toorians leidt het deel Leve- terug op het Keltische woord voor ‘vliet.’[12]

Tekening van de votiefsteen
Bron: Antiquitates Selectae Septentrionales Et Celticae, Internet Archive

[1] “Hercules Magusanus,” Keltische Götternamen in den Inschriften der römischen Provinz Germania Inferior, bezocht op 22 april 2020, http://gams.uni-graz.at/o:fercan.132
[2] “HD079861,” Epigraphic Database Heidelberg, https://edh-www.adw.uni-heidelberg.de/edh/inschrift/HD079861
[3] Johann Keyssler, Antiquitates Selectae Septentrionales Et Celticae (Hannover: Foerster, 1720), 201. https://archive.org/details/antiquitatessele00keys/page/n251/mode/2up
[4] Nico Roymans, “Hercules and the Construction of a Batavian Identity in the Context of the Roman Empire,” in Ethnic Constructs in Antiquity: The Role of Power and Tradition, samengesteld door Nico Roymans en Derks Ton, (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2009), 233. https://www.jstor.org/stable/j.ctt46n1n2.13
[5] “*Magusenos/*Magôsenaz,” Senobessus Bolgon, bezocht op 23 april 2020, https://senobessusbolgon.wordpress.com/magusanus-magusenos/
[6] Jan de Vries, “N. Weibliche Gottheiten,” in Altgermanische Religionsgeschichte (Berlijn: De Gruyter, 1970), 320. https://sci-hub.tw/10.1515/9783110855197.288
[7] Rudolf Simek, “Sif,” in Dictionary of Northern Mythology, vert. Angela Hall(Cambridge: DS Brewer, 1993).
[8] De Vries, “Weibliche Gottheiten,” 320.
[9] “Hercules Magusanus,” Keltische Götternamen.
[10] B.H. Stolte, “Die religiösen Verhältnisse in Niedergermanien,” in Religion (Heidentum: Religiösen Verhältnisse im Provinzen), ed. Wolfgang Haase (Berlijn: De Gruyter, 1986), 650. sci-hub.tw/10.1515/9783110861464-012
[11] Die altgermanischen Toponyme sowie ungermanische Toponyme Germaniens: Ein Handbuch zu ihrer Etymologie, s.v. “Leufan.” https://b-ok.org/book/3700086/444014 [blz 208]
[12] Lauran Toorians, “De etymologie van Dorestat, Keltisch en Germaans,” Jaarboek Oud Utrecht 2005, 49. http://dspace.library.uu.nl/handle/1874/214993

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: