Friausius

Wie was de godheid die genoemd werd op het voetstuk dat werd gevonden bij Nijmegen? Zijn beschadigde en half onleesbare naam zou Mercurius Friausius of Mercurius Eriausius kunnen zijn, maar geen van beide namen levert een heldere etymologie op. Misschien was hij gerelateerd aan Wodan, maar hij zou ook een op zichzelf staande godheid geweest kunnen zijn.

Wat we weten

In 1821 werd in het plaatsje Ubbergen, bij Nijmegen, een voetstuk van een standbeeld gevonden met daarop de inscriptie “[D]EO MERCURI(O) [FR]IAUSIO [S]IMPLICIUS INGENU(U)S V(OTUM) S(OLVIT) L(IBENS) M(ERITO).” De inscriptie (CIL XIII 8726) luidt dan in het Nederlands: “Aan de god Mercurius Friausius heeft Simplicius Ingenuus zijn belofte ingelost, gaarne en met reden.” De eerste twee letters van het derde woord zijn beschadigd, waardoor door sommigen ook Eriausio gelezen wordt. J. E. Bogaers spreekt van een “hernieuwd onderzoek” dat uit zou wijzen dat er daadwerkelijk Friausio staat, maar deze stelligheid is niet overgenomen door latere schrijvers.

Het bijbehorende standbeeld is beschadigd, maar de god Mercurius is nog herkenbaar aan zijn gevleugelde schoenen en de caduceus in zijn hand. Het is 48 cm hoog, zonder hoofd, en bestaat uit kalksteen. Aan zijn voeten zijn nog de resten van een waarschijnlijk liggende ram en een mogelijke hanenpoot te zien.[1]

Theorieën

Het is wellicht te wijten aan de onzekere lezing van zijn naam dat er weinig over Friausius is geschreven. Slechts een handvol schrijvers reppen over de godheid, en nog minder gaan daadwerkelijk in op zijn karakter en functie.

De naam Friausius is mogelijk gelinkt aan het Proto-Germaanse *frijjaz-, ‘vrij’ of ‘lief.’  Als er Eriausius staat op de inscriptie, zou deze naam gelinkt kunnen zijn aan Gotische personennamen als Eriulfus, maar, zoals Jan de Vries opmerkt, wat het voorvoegsel eri- dan betekent, is niet bekend.[2]

Het is mogelijk dat Friausius een andere naam van Wodan is. Maar buiten zijn connectie met Mercurius, het interpretatio romana-equivalent van Wodan, zijn daar weinig aanwijzingen voor. Zoals Jan de Vries stelt is de mogelijke verklaring in de richting van ‘vrij’ of ‘lief’ niet te verbinden met Wodans kwaliteiten.[3] Het is wel opmerkelijk dat *frijjaz tevens aan de wortel ligt van de naam van de godin *Frijjō, beter bekend onder haar Noordse naam Frigg of het Oudhoogduitse Fria. Betekende Mercurius Friausius hier dan ‘Mercurius de echtgenoot van Fria’? Wellicht is dit te ver zoeken, het is alleszins mogelijk dat Friausius een op zichzelf staande godheid was.

De ram en haan aan de voeten van het standbeeld zijn attributen die vaker bij Mercurius voorkwamen, en hadden waarschijnlijk dus niet specifiek met Friausius te maken.

Persoonlijke ervaringen

Lees hier hoe Friausius gezien wordt door Thia Frankisk Aldsido en de rol die ze hem toedichten. (Let op: zij baseren zich op een interpretatie voorgesteld door Gunivortus Goos,[4] een auteur die niet als volledig betrouwbare bron van informatie beschouwd kan worden (zie ook mijn recensie van zijn boek Goden van de Lage Landen). Dit betekent niet dat TFA’s interpretatie volledig afgewezen moet worden, maar houd de achtergrond ervan in het achterhoofd.)


[1] J. E. Bogaers, “Twee Romeinse wijmonumenten uit Alem, Noord-Brabant,” Berichten van de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek 12, (1962): 51. https://repository.ubn.ru.nl/handle/2066/26376
[2] Jan de Vries, “Wodan-Odin,” in Altgermanische Religionsgeschichte. Bd. 2 Die Götter – Vorstellungen über den Kosmos – Der Untergang des Heidentums  (Berlijn: De Gruyter, 1970), 31-32. sci-hub.do/10.1515/9783110855197.27
[3] De Vries, “Wodan – Odin,” 32.
[4] Gunivortus Goos, “Friausius,” in Illustriertes Lexikon der germanischen Gottheiten (Norderstedt: Books on Demand, 2020), 124-125. Google Books

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: