Fria

De Germaanse godin Fria was de naamgeefster van de vrijdag, waaruit blijkt dat ze in een groot gebied vereerd werd. Zo ook in de Lage Landen. Ze werd beschouwd als de echtgenote van Wodan en lag mogelijk aan de oorsprong van zowel Frigg als Freyja. Als godin werd ze waarschijnlijk geassocieerd met magie, spinnen, het huwelijk en mogelijk ook vruchtbaarheid. Ze is ook verbonden met de figuur van Vrouw Holle.

Wat we weten & Theorieën

In het geval van Fria is er zó weinig dat we zeker weten, dat ik hier de kopjes van feiten en theorieën heb samengevoegd.

In de Lage Landen

De enige aanwijzing voor het feit dat de godin Fria in de Lage Landen vereerd werd, ligt in het woord vrijdag, en Fries freed. Net als onder andere het Duitse Freitag (Oudhoogduits Friatag) en het Engelse Friday (Oudengels frigedæg) is dit afkomstig van een vertaling van het Latijnse dies veneris, ‘dag van Venus.’[1] Hieruit is op te maken dat de bevolking van de Lage Landen een godin Fria kenden die gelijkgesteld kon worden aan de Romeinse godin Venus.

Een inscriptie gevonden bij Nijmegen gericht aan Mercurius Friausius kan mogelijk naar ‘Mercurius de echtgenoot van Fria’ verwijzen, maar er zijn teveel zaken onzeker bij de interpretatie van deze inscriptie om hier meer dan een tentatieve mogelijkheid van te maken.

Buiten de Lage Landen – Frigg en Freyja

Direct naar rol & functie ↓

De naam Fria (ook wel Frija) is Oudhoogduits en is afkomstig uit de Tweede Merseburger Toverspreuk, waarin Fria één van de genoemde figuren is die het gebroken been van een paard geneest met een gezongen toverspreuk.[2] Cognaten zijn het Oudengelse *Frig, het Langobardisch Frea en het Oudnoorse Frigg, allen afkomstig van de Proto-Germaanse wortel *Frijjō. Deze wortel is weer afkomstig van het bijvoeglijk naamwoord *frijjaz, ‘vrij,’ en verwant aan het werkwoord *frijjon, ‘liefhebben.’[3] Dat maakt Fria verwant aan de Nederlandse woorden vriend, vrijen en vrij. De Proto-Indo-Europese wortel is *priH-, ‘geliefd.’[4] Volgens Taaldacht zou de Nederlandse benaming van deze godin eigenlijk Vrije zou moeten zijn.[5]

Het lijkt misschien onlogisch dat de naam Fria niet verwant is aan de naam van de godin Freyja. De naam Freyja gaat namelijk terug op de Proto-Germaanse wortel *frawjon, ‘vrouwe,’ en is verwant aan vrouw.[6]

Er is echter een sterke theorie dat de twee Noordse godinnen Freyja en Frigg afkomstig zijn van een enkele godin die ‘gesplitst’ werd in twee godinnen ergens op de tijdlijn van de ontwikkeling van de Noordgermanen en hun religie. Niet alleen de vele gedeelde karakteristieken wijzen daarop – zoals hun associatie met de geboorte en kinderen, en het feit dat beiden in mythen worden genoemd als eigenares van de valkenmantel – maar ook het feit dat beide godinnen in de mythologie sterk met Odin verbonden waren. Frigg was Odins vrouw, terwijl Freyja getrouwd was met Ódr, wiens naam etymologisch verwant is aan Odin. Tevens deelde Freyja met Odin de gevallen strijders of einherjar.[7] Andersom waren beide godinnen verbonden met Freyr, die Freyja’s tweelingbroer was, en door Adam van Bremen in zijn Gesta HammaburgensisFricco” werd genoemd, wat een Latijnse vorm is van de mannelijke vorm van Frigg.[8] Daarnaast komt de naam Freyja (of cognaten daarvan) niet voor buiten de Noord-Germaanse context, wat erop zou kunnen duiden dat zij een Noord-Germaanse ontwikkeling was.

Jackson Crawford redeneert dat de eigenschappen van deze godin, die mogelijk in het Proto-Germaans*Frawjon-Frijjō, ‘Vrouwe Frijjō,’ werd genoemd, werden verdeeld tussen Frigg en Freyja, waarbij Frigg onder andere haar naam kreeg, en Freyja onder andere haar mythologische stamboom.[9] Dit betekent dat de naam Fria, net als de Oudengelse en andere varianten, naar deze ‘oorspronkelijke’ godin verwijst, en niet alleen naar Frigg, die slechts ‘de helft’ vertegenwoordigde.

Deze theorie is echter niet onbetwist. Stephan Grundy wijst op de vele verschillen in functie en karakter tussen Freyja en Frigg en beargumenteert dat de overeenkomsten mager zijn. Tevens stelt hij dat de afwezigheid van cognaten van de naam Freyja buiten Scandinavië niet betekent dat er geen godin was – iets wat nog versterkt wordt door het feit dat Freyja ‘vrouwe’ een titel is.[10]

De relatie tussen Frigg en Freyja is een onderwerp van debat binnen de studie van Noordse mythologie, en uitsluitsel over deze kwestie bestaat dan ook niet. Het is mogelijk dat Fria aan de oorsprong ligt van zowel Freyja als Frigg, maar zeker is dat niet. Voorzichtigheid moet dan ook in acht worden genomen bij het bepalen van het karakter van Fria.

Rol en functie

Op basis van de etymologie, de Zuid-Germaanse bronnen en de eigenschappen van Frigg en wellicht ook Freyja zijn een aantal zaken betreffende de mogelijk functie en karakter van Fria af te leiden.

Ten eerste werd ze beschouwd als de echtgenote van Wodan. Deze band is niet uitsluitend Noord-Germaans, maar wordt ook genoemd in de oorsprongsmythe van de Langobarden.[11] Ze zou dan ook de “koningin van de hemel” genoemd kunnen worden, stelt onder andere Jan de Vries.[12]

De verdere rol van Fria lijkt drieledig te zijn. Net als haar echtgenoot werd ze geassocieerd met magie, blijkens de Merseburger Toverspreuk.[13] Zowel Freyja als Frigg was in de Noordse mythologie met magie verbonden, zij het op verschillende wijzen: Freyja hield zich bezig met seiðr, trance-magie,[14] terwijl Frigg de voorspellende gave had – wellicht in verband met de gaven van haar echtgenoot Odin.[15] Wellicht hiermee verbonden is het feit dat zowel Frigg als Freyja verbonden was met spinnen en weven, twee activiteiten die ook met magie en voorspelling in verband werden gebracht.[16]

De oorsprong van de naam Fria duidt tevens op een functie als godin van de liefde en het huwelijk. Dit wordt gereflecteerd in haar connectie met de Romeinse Venus. In het Saksische gedeelte van Duitsland – dus waar de kerstening het laatst kwam – was de vrijdag nog lang een dag om huwelijken te sluiten.[17] Tevens komt deze rol terug in de functies van respectievelijk Freyja en Frigg. Beide godinnen werden ook aangeroepen bij de bevalling.[18]

Dat laatste duidt ook op een mogelijke relatie met vruchtbaarheid, iets wat wellicht verweven was met Fria’s rol als liefdesgodin. Frigg was hiermee niet expliciet verbonden, maar Freyja werd wel geassocieerd met de vruchtbaarheid van mens, vee en land.[19]

In de Noordse mythologie wordt zowel Frigg als Freyja genoemd als eigenares van de valkenmantel.[20] Dit zou kunnen duiden op een associatie van Fria met valken, maar kan net zo goed een latere, Noord-Germaanse ontwikkeling zijn.

Associatie met andere godinnen

Tevens is Fria geassocieerd met de figuur die sinds de middeleeuwen onder verschillende namen bekendstond in Duitsland en omstreken, en vandaag de dag nog bekend is als Holda of Vrouw Holle. Deze figuur kwam vaak voor naast Wodan als leidster van de Wilde Jacht, werd de “koningin van de hemel” genoemd, en werd daarnaast geassocieerd met spinnen. Hoewel de oorsprong van deze figuur sterk betwist is, is het goed mogelijk dat ze een Germaanse godin was.[21] In Niedersachsen werd deze figuur Fru Freke genoemd,[22] wat goed overeenkomt met het Plattdüütsche Freedag.[23] Andere namen waren Frick en (Frau) Wode/Gode. Ook deze namen worden vaak beschouwd als afkomstig van Fria,[24] wat doet vermoeden dat de figuur van Holda verwant aan of wellicht zelfs een voortzetting was van Fria. Een enkel plaatselijk syncretisme verklaart de verdere overeenkomsten tussen Holda en Fria in ieder geval niet.


[1] Etymologiebank.nl, s.v. “Vrijdag – (zesde dag van de week),” bezocht op 16 december 2020, http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/vrijdag
[2] Tweede Merseburger Toverspreuk, http://germanicmythology.com/works/merseburgcharms.html
[3] Vladimir Orel, “*Frijjō,” in A handbook of Germanic etymology (Leiden: Brill, 2003), https://archive.org/details/handbookofgerman0000orel/page/114/mode/2up
[4] Guus Kroonen, “*fri(j)a-,” in Etymological Dictionary of Proto-Germanic (Leiden: Brill, 2013), http://library.lol/main/CC9B9288D1AA5057EEB211BE03891DFA
[5] “Vrije,” Taaldacht, bezocht op 16 december 2020, https://taaldacht.nl/woordenboek/vrije/
[6] Etymologiebank.nl, s.v. “Vrouw – (mens van het vrouwelijk geslacht; echtgenote),” bezocht op 17 december 2020, http://etymologiebank.ivdnt.org/trefwoord/vrouw
[7] Jackson Crawford, “Frigg and Freyja,” 6 maart 2019, YouTube video, https://www.youtube.com/watch?v=5eN3wNgPARM&
[8] Stephan Grundy, “Freyja and Frigg,” in The Concept of the Goddess, ed. Sandra Billington en Miranda Green (Londen: Routledge, 1996),63. https://books.google.nl/books?id=AXucKMyqYFAC&lpg=PA56&ots=GLF6yp82-2&dq=frijjo&lr&hl=nl&pg=PA56#v=onepage&q&f=false
[9] Crawford, “Frigg and Freyja.”
[10] Grundy, “Freyja and Frigg,” 56-67.
[11] Origo Gentis Langobardorum I (zevende eeuw), https://web.archive.org/web/20170102030744/http://www.northvegr.org/histories%20and%20chronicles/origo%20gentium%20langobardum.html en Paulus Diaconus, Historia Langobardorum I.8 (achtste eeuw), http://germanicmythology.com/works/HistoriaLangobardum.html
[12] Jan de Vries, “Weibliche Gottheiten,” in Altgermanische Religionsgeschichte. Bd. 2 Die Götter – Vorstellungen über den Kosmos – Der Untergang des Heidentums (Berlijn: De Gruyter, 1970), 306. https://sci-hub.do/10.1515/9783110855197.288
[13] Tweede Merseburger Toverspreuk
[14] Grundy, “Freyja and Frigg,” 60.
[15] De Vries, “Weibliche Gottheiten,” 303.
[16] Michael Enright, “The Goddess who Weaves, Some Iconographic Aspects of Bracteates of the Fürstenberg Type,” Frühmittelalterlichen Studien 24, no 1 (1990): 59, 69. https://sci-hub.do/10.1515/9783110242225.54
[17] De Vries, “Weibliche Gottheiten,” 306.
[18] De Vries, “Weibliche Gottheiten,” 303.
[19] De Vries, “Weibliche Gottheiten,” 307.
[20] Crawford, “Frigg and Freyja.”
[21] Thomas Leek, “Holda: Between Folklore and Linguistics,” Indogermanische Forschungen 113 (2008): 1-26. https://www.academia.edu/36695630/Holda_Leek_pdf
[22] Jacob Grimm, Teutonic Mythology Vol. 1, vert. J.S. Stallybrass (Londen: George Bell & Sons, 1882), 304. https://archive.org/details/JacobGrimmTeutonicMythologyVol1/page/n313/mode/2up
[23] Wikipedia (Plattdüütsch), “Freedag,” bezocht op 17 december 2020, https://nds.wikipedia.org/wiki/Freedag
[24] Leek, “Holda,” 4.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

<span>%d</span> bloggers liken dit: