Epona

De Gallische paardengodin Epona werd ook vereerd in de Lage Landen. Er zijn een paar beeldjes van haar teruggevonden, evenals een aantal paardenbeeldjes. In het Vlaams-Brabantse Eppeghem heeft mogelijk een tempel van haar gestaan, en haar cultus is wellicht zelfs na de kerstening in andere vormen bewaard gebleven.

Wat we weten

Epona was een Gallische godin waarvan de sporen van de cultus gevonden zijn in het hele Romeinse rijk, van bij de monding van de Donau tot Schotland, en van Noord-Afrika tot de Rijn.[1] Ze dateren van de eerste tot de vijfde of zesde eeuw CE.[2]

Ook in de Lage Landen is het een en ander aan sporen van de cultus van Epona opgegraven. Hieronder een overzicht van de vier locaties van vondsten van Eponabeeldjes in Nederland en België. Daarnaast zijn er talloze vondsten van beeldjes van paarden gedaan. Twee daarvan zijn hieronder opgenomen omdat een theorie op basis ervan op deze pagina wordt beschreven.

PlaatsVindjaarVondstMateriaalOverige opmerkingen
Maaseik, LIM (BE)1896Beeldje van een vrouw te paardBronsDatum niet te vinden[3]
Baarlo, LM (NL) 2 beeldjes van een vrouw te paardTerracottaGeschat: 175 – 275 CE[4]
Durbuy, LUX (BE)1842Beeldje van een vrouw te paardTerracottaHuidige locatie onbekend[5]
Saint Mard, LUX (BE) Beeldje van een vrouw te paardTerracottaGeschat: 150-250 CE[6]
Asse, VBR (BE)1874-520 beeldjes van paardenTerracottaGeschat: 90-220 CE[7]
Elewijt, VBR (BE)193315 beeldjes van paarden, sommige met berijderTerracottaGeschat: 50 – 190 CE[8]

Theorieën

De godin Epona

De naam Epona is afkomstig van het Gallische epos, ‘paard,’ verwant met o.a. het Latijnse equus en Griekse hippos. Met de toevoegingen –on-, dat godennamen aanduidt, en de vrouwelijke uitgang –zou haar naam dan betekenen ‘zij die als een merrie is’ of ‘goddelijke merrie.’[9]

Ze wordt gezien als een van oorsprong Gallische godin, hoewel er geen sporen van haar cultus van voor de Romeinse tijd zijn overgeleverd.[10] In verschillende inscripties is ze genoemd naast andere goden, vooral met Jupiter, maar ook bijvoorbeeld de matronen.[11]

Epona wordt gezien als godin van de paarden (en naaste familieleden). Ze werd dan ook vooral vereerd door mensen die met paarden te maken hadden, zoals cavaleristen en mensen die per paard reisden. Voornamelijk dankzij haar populariteit onder soldaten werd ze ook veel vereerd door niet-Galliërs. Over haar oorspronkelijke verering onder de Galliërs is zo goed als niets bekend; alleen van de Epona-cultus van de Romeinen zijn dingen bewaard gebleven. Ze werd hier niet alleen vereerd in tempels, maar ook binnenshuis en in stal-schrijnen.[12] Haar feestdag onder de Romeinen was op 18 december.[13]

Epona in de Lage Landen

Aangezien Epona door de Romeinen geadopteerd en wijd verspreid werd, is het niet te beoordelen of de godin door de oorspronkelijke Keltische inwoners van de Lage Landen vereerd werd, of er werd gebracht door de Romeinse bezetters.

De theorie dat de paardenbeeldjes van Asse en Elewijt onderdeel waren van een Epona-cultus is niet onbetwist – zo zouden het volgens F. Benoit grafbeeldjes zijn geweest, maar S. J. de Laet argumenteert dat de beeldjes wel degelijk overblijfselen zijn van de verering van deze godin.

De Laet argumenteert verder dat de verering van de paardengodin daarnaast is overgeleverd in de vorm van processies en pelgrimstochten ter ere van heiligen die met paarden geassocieerd worden, zoals de heilige Guidon van Anderlecht. Tevens maakt hij de verbinding met de folklore-figuur Kludde, die zich in verhalen als paard vermomt en mensen van zijn rug gooit. Kludde wordt net als Epona ook geassocieerd met water. Volgens De Laet zou Epona met de kerstening gedemoniseerd zijn tot deze plaaggeest.[14]

J. Dheedene citeert tevens een tekst die afkomstig is van vóór de vondst van de paardenbeeldjes bij Asse en Elewijt, waarin verhaald wordt hoe paardenhandelaars een heiligdom voor Epona oprichtten in het plaatsje Eppegem, vlakbij Elewijt, dat aan de Romeinse weg tussen Asse en Elewijt lag. De naam Eppegem zou volgens deze tekst afkomstig zijn van de naam Eponaheim. De vondst van de paardenbeeldjes in de omgeving zou deze theorie ondersteunen. De historische accuraatheid van de bron van de tekst kan echter betwijfeld worden.[15] Daarnaast is het achtervoegsel –heim van Germaanse oorsprong. Het Toponymisch Woordenboek verklaart de oudste naam van deze plaats, Ippingohaim (966 CE), dan ook als Germaans voor “woning van de lieden van Ippo.”[16]


[1] “Geographical Distribution of Epona,” Epona.net, bezocht op 5 mei 2020, http://www.epona.net/distribution.html
[2] “A Timeline of Epona Evidence,” Epona.net, bezocht op 16 juni 2020, http://epona.net/timeline.html
[3] Op websites als die van Vlaanderen Ontroerend Erfgoed lijkt gesuggereerd te worden dat het beeldje uit de Bronstijd komt, maar als dit echt het geval zou zijn, zou het beeldje uit Maaseik zo’n acht eeuwen ouder zijn dan de vroegst bekende vondst uit de eerste eeuw CE. Het bronzen beeldje is afkomstig uit de Romeinse tijd, al is een preciezere datering niet te bepalen.
[4] “Beeld van Epona,” Rijksmuseum van Oudheden, bezocht op 4 april 2020, https://www.rmo.nl/collectie/collectiezoeker/collectiestuk/?object=119227
[5] Jan de Beenhouwer, “De Gallo-Romeinse terracottastatuetten van Belgische vindplaatsen in het ruimer kader van de Noordwest-Europese terracotta-industrie” (PhD diss., Katholieke Universiteit Leuven, 2005), 107. https://lirias.kuleuven.be/bitstream/1979/189/2/deel1.pdf 
[6] De Beenhouwer, “Gallo-Romeinse terracottastatuetten,” 245.
[7] De Beenhouwer, “Gallo-Romeinse terracottastatuetten,” 36.
[8] De Beenhouwer, “Gallo-Romeinse terracottastatuetten,” 107.
[9] “Introduction,” Epona.net,http://epona.net/introduction.html
[10] “A Timeline of Epona Evidence,” Epona.net, http://epona.net/timeline.html
[11]
“Deities Associated with Epona,” Epona.net, http://epona.net/associated.html
[12] “The Worship of Epona,” Epona.net, http://epona.net/worship.html
[13] “Epona Insccriptions,” Epona.net, http://www.epona.net/inscriptions.html
[14] S. J. De Laet, “Survivances du culte d’Epona dans le folklore brabançon?” Latomus 10, no. 2 (1951): 177-80. https://www.jstor.org/stable/41516887
[15] J. Dheedene, “Nog eens over de paardenbeeldjes van Asse-Elewijt,” L’Antiquité Classique 29, no.1 (1960): 134-136. https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1960_num_29_1_3683
[16] Maurits Gysseling, “Eppegem,” in: Toponymisch Woordenboek van België, Nederland, Luxemburg, Noord-Frankrijk en West-Duitsland (vóór 1226), http://bouwstoffen.kantl.be/tw/facsimile/?page=324

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: