Epona

De Gallische paardengodin Epona werd ook vereerd in de Lage Landen. Beeldjes van paarden met en zonder berijdster zijn uit de Romeinse tijd teruggevonden. In het Vlaams-Brabantse Eppegem heeft mogelijk een tempel van haar gestaan, en haar cultus is wellicht zelfs na de kerstening in andere vormen bewaard gebleven.

Foto van een paard tussen de zonnestralen in de mist

Wat we weten

Epona was een Gallische godin wier verering wijdverbreid was. De sporen van haar cultus zijn gevonden in het hele Romeinse rijk, van bij de monding van de Donau tot Schotland, en van Noord-Afrika tot de Rijn.[1] Ze dateren van de eerste tot de vijfde of zesde eeuw CE.[2]

Ook in de Lage Landen is het een en ander aan sporen van de cultus van Epona opgegraven. Hieronder een overzicht van de vier locaties van vondsten van Eponabeeldjes in Nederland en België. Daarnaast zijn er talloze vondsten van beeldjes van paarden gedaan. Twee daarvan zijn hieronder opgenomen omdat een theorie op basis ervan op deze pagina wordt beschreven.

PlaatsVindjaarVondstMateriaalOverige opmerkingen
Maaseik, LIM (BE)1896Beeldje van een vrouw te paardBronsDatum niet te vinden[3]
Baarlo, LM (NL) 2 beeldjes van een vrouw te paardTerracottaGeschat: 175 – 275 CE[4]
Durbuy, LUX (BE)1842Beeldje van een vrouw te paardTerracottaHuidige locatie onbekend[5]
Saint Mard, LUX (BE) Beeldje van een vrouw te paardTerracottaGeschat: 150-250 CE[6]
Asse, VBR (BE)1874-520 beeldjes van paardenTerracottaGeschat: 90-220 CE[7]
Elewijt, VBR (BE)193315 beeldjes van paarden, sommige met berijderTerracottaGeschat: 50 – 190 CE[8]

Theorieën

De godin Epona

De naam Epona is afkomstig van het Gallische epos, ‘paard,’ verwant met o.a. het Latijnse equus en Griekse hippos. Met de toevoegingen –on-, dat godennamen aanduidt, en de vrouwelijke uitgang –zou haar naam dan betekenen ‘zij die als een merrie is’ of ‘goddelijke merrie.’[9]

Ze wordt gezien als een van oorsprong Gallische godin, hoewel er geen sporen van haar cultus van voor de Romeinse tijd zijn overgeleverd.[10] In verschillende inscripties is ze genoemd naast andere goden, vooral met Jupiter, maar ook bijvoorbeeld de matronen.[11]

Epona wordt gezien als godin van de paarden (en naaste familieleden). Ze werd dan ook vooral vereerd door mensen die met paarden te maken hadden, zoals cavaleristen en mensen die per paard reisden. Voornamelijk dankzij haar populariteit onder soldaten werd ze ook veel vereerd door niet-Galliërs. Over haar oorspronkelijke verering onder de Galliërs is zo goed als niets bekend; alleen van de Epona-cultus van de Romeinen zijn dingen bewaard gebleven. Ze werd hier niet alleen vereerd in tempels, maar ook binnenshuis en in stal-schrijnen.[12] Haar feestdag onder de Romeinen was op 18 december.[13]

Epona in de Lage Landen

Aangezien Epona door de Romeinen geadopteerd en wijd verspreid werd, is het niet te bepalen of de godin door de oorspronkelijke Keltische inwoners van de Lage Landen vereerd werd, of er werd gebracht door de Romeinse bezetters.

Dat de godin hier vereerd werd, is wel vrij zeker, ondanks dat er nooit inscripties aan haar zijn gevonden. Beeldjes van paarden met vrouwelijke berijdster worden gewoonlijk gezien als Epona-beeldjes. De theorie dat de paardenbeeldjes van Asse en Elewijt onderdeel waren van een Epona-cultus is echter niet onbetwist – zo zouden het volgens F. Benoit grafbeeldjes zijn geweest, maar S. J. de Laet argumenteert dat de beeldjes wel degelijk overblijfselen zijn van de verering van deze godin.

De Laet argumenteert verder dat de verering van de paardengodin ook na de Romeinse tijd is overgeleverd in de vorm van processies en pelgrimstochten ter ere van heiligen die met paarden geassocieerd worden, zoals de heilige Guidon van Anderlecht. Tevens maakt hij de verbinding met de folklore-figuur Kludde, die zich in verhalen als paard vermomt en mensen van zijn rug gooit. Kludde wordt net als Epona ook geassocieerd met water. Volgens De Laet zou Epona met de kerstening gedemoniseerd zijn tot deze plaaggeest.[14]

Een andere intrigerende theorie is afkomstig van een tekst uit 1871, waarin verhaald wordt hoe in de Romeinse tijd een heiligdom voor Epona werd opgericht door paardenhandelaars, ter plaatse van het huidige Eppegem. De naam Eppegem zou volgens deze tekst afkomstig zijn van Eponaheim. Het plaatsje ligt vlakbij Elewijt en Asse, waar enige tijd later tientallen paardenbeeldjes werden gevonden, wat het bestaan van een tempel in deze omgeving zou ondersteunen. De historische waarheid van deze tekst is echter twijfelachtig.[15] Daarnaast is het achtervoegsel –heim van Germaanse oorsprong. Het Toponymisch Woordenboek verklaart de oudste naam van deze plaats, Ippingohaim (966 CE), dan ook als Germaans voor “woning van de lieden van Ippo.”[16] Het blijft echter mogelijk dat er een tempel voor de paardengodin stond.


[1] “Geographical Distribution of Epona,” Epona.net, bezocht op 5 mei 2020, http://www.epona.net/distribution.html
[2] “A Timeline of Epona Evidence,” Epona.net, bezocht op 16 juni 2020, http://epona.net/timeline.html
[3] Op websites als die van Vlaanderen Ontroerend Erfgoed lijkt gesuggereerd te worden dat het beeldje uit de Bronstijd komt, maar als dit echt het geval zou zijn, zou het beeldje uit Maaseik zo’n acht eeuwen ouder zijn dan de vroegst bekende vondst uit de eerste eeuw CE. Het bronzen beeldje is afkomstig uit de Romeinse tijd, al is een preciezere datering niet te bepalen.
[4] “Beeld van Epona,” Rijksmuseum van Oudheden, bezocht op 4 april 2020, https://www.rmo.nl/collectie/collectiezoeker/collectiestuk/?object=119227
[5] Jan de Beenhouwer, “De Gallo-Romeinse terracottastatuetten van Belgische vindplaatsen in het ruimer kader van de Noordwest-Europese terracotta-industrie” (PhD diss., Katholieke Universiteit Leuven, 2005), 107. https://lirias.kuleuven.be/bitstream/1979/189/2/deel1.pdf 
[6] De Beenhouwer, “Gallo-Romeinse terracottastatuetten,” 245.
[7] Ibid., 36.
[8] Ibid.,107.
[9] “Introduction,” Epona.net,http://epona.net/introduction.html
[10] “A Timeline of Epona Evidence,” Epona.net, http://epona.net/timeline.html
[11]
“Deities Associated with Epona,” Epona.net, http://epona.net/associated.html
[12] “The Worship of Epona,” Epona.net, http://epona.net/worship.html
[13] “Epona Insccriptions,” Epona.net, http://www.epona.net/inscriptions.html
[14] S. J. De Laet, “Survivances du culte d’Epona dans le folklore brabançon?” Latomus 10, no. 2 (1951): 177-80. https://www.jstor.org/stable/41516887
[15] J. Dheedene, “Nog eens over de paardenbeeldjes van Asse-Elewijt,” L’Antiquité Classique 29, no.1 (1960): 134-136. https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1960_num_29_1_3683
[16] Maurits Gysseling, “Eppegem,” in: Toponymisch Woordenboek van België, Nederland, Luxemburg, Noord-Frankrijk en West-Duitsland (vóór 1226), http://bouwstoffen.kantl.be/tw/facsimile/?page=324

2 gedachten over “Epona

  1. Is de etymologie van de naam Epona, met -on als godennaam en -a als vrouwelijke vorm, vanuit het Latijn of vanuit het Gallisch ontstaan? Ik zie een parallel met de Romeinse Godin Pomona (godin van de boomvruchten).
    Groeten, GvR

    Like

    1. Het achtervoegsel -ona is Gallisch; het komt ook voor in andere Gallische godinnennamen, zoals Rigatona en Sirona, of in de mannelijke vorm in bijvoorbeeld Carnonos. Gallisch en Latijn zijn echter tamelijk nauw verwante talen, en alle namen werden opgeschreven in een geromaniseerde context, dus de precieze oorsprong van dit soort achtervoegsels is niet te achterhalen.

      Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: