Donar

De dondergod Donar werd ook vereerd in de Lage Landen. Hij was een beschermende god, geassocieerd met vruchtbaarheid, en met een bijzondere connectie met eiken. Onze donderdag, die nog eeuwenlang een speciale dag was, is naar hem vernoemd. Hij was één van de vele Indo-Europese dondergoden en zijn roots gaan ver terug. De zogenoemde Donaramuletten zijn verspreid door heel Europa gevonden, en ook na de komst van het christendom bleef men hem vereren.

Foto van door de bliksem verlichte wolken

Wat we weten

Donar was een Germaanse god die het best bekend is onder zijn Oudnoorse naam Thor. Hij was een populaire godheid die wijd en zijd vereerd werd, zelfs tot na de kerstening.

Hercules/Jupiter

In de Romeinse tijd werd Donar volgens de interpretatio romana gelijkgesteld met twee verschillende Romeinse goden: Hercules en Jupiter. Aanvankelijk was het Hercules waarmee Donar geïdentificeerd werd, een held-god met een machtig wapen. In andere, (iets) latere bronnen werd hij echter beschouwd als het equivalent van Jupiter, de dondergod. Het was deze identificatie die leidde tot de de leenvertaling thunaraz dagaz, oftewel ‘donderdag,’ voor het Latijnse dies jovis, ‘dag van Jupiter.’[1] Wat deze verandering veroorzaakt kan hebben, is niet zeker. Jan de Vries noemt de mogelijkheid dat Hercules werd gevonden als Romeins equivalent voor Donar, en dat het omgekeerde gebeurde bij het omzetten van de dagnamen, waarvoor een Germaanse evenknie van Jupiter werd gezocht.[2] Het is de connectie met Jupiter die uiteindelijk standhield; in bronnen als de Indiculus (zie hieronder) wordt Jupiter genoemd, en niet Hercules.

De Romeinse schrijver Tacitus noemt ‘Hercules’ een paar keer. In Germania vermeldt hij dat naast Mercurius (Wodan) ook Hercules en Mars (Tiwaz) vereerd worden door de Suebi, een grote groep van Germaanse volkeren: Hercules en Mars worden gunstig gestemd met “consessis animalibus,” wat vertaald wordt als “reine dieren” of “toegestane dieren,” dierenoffers dus.[3] Elders in hetzelfde werk beschrijft hij dat de Germanen zeggen dat Hercules onder hen is geweest, en dat ze hem toezingen als eerste onder de strijders voor ze ten strijde trekken.[4] Tot slot vermeldt hij in zijn Annales een heilig woud van Hercules nabij de rivier de Wezer.[5]

In de Lage Landen zijn verschillende votiefstenen gevonden met inscripties gericht aan zowel Hercules als Jupiter. Hiervan is het echter onmogelijk te duiden of hier de Romeinse goden bedoeld werden, Donar, of geheel andere goden. Een groot deel van de Hercules-inscripties is gewijd aan Hercules Magusanus, die mogelijk inderdaad verbonden was met Donar, maar ook een op zichzelf staande god kan zijn geweest.

Vroege middeleeuwen

Na de Romeinse tijd vervloog de connectie met Hercules. Uit de tijd van de kerstening komen verschillende bronnen waarin de god Jupiter wordt genoemd. Een bekende passage is die over de eikenboom gewijd aan ‘Jupiter’ in het Duitse Geissmar, die door de befaamde missionaris Bonifatius werd omgehakt.[6] Ook in teksten van dichter bij huis wordt Donar onder deze naam genoemd; de achtste-eeuwse Indiculus superstitionum et paganiarum noemt de heidense gebruiken van offers en feesten voor Jupiter, en het bestaan van heiligdommen voor de god. Tevens stelde de zevende-eeuwse Vlaamse bisschop Sint Eligius: “Niemand moet Jove’s dag in ledigheid doorbrengen.” Het niet werken op donderdag blijkt diep in het systeem te hebben gezeten; na de kerstening bleef de donderdag nog lange tijd een heilige dag, voornamelijk in Duitsland, waarop geen werk werd verricht. De dag was ook populair voor het sluiten van huwelijken.[7]

De naam Donar is Oudhoogduits. De Oudfriese naam van de god was Thuner, de Oudnederlandse naam Thunaer. Onder deze naam wordt hij genoemd in de Utrechtse Doopgelofte uit de achtste eeuw, een gelofte die afgelegd werd door heidenen die zich bekeerden tot het christendom.

Forsachistu diabolae

Verzaak je de duivel?

(& respondeat.) ec forsacho diabolae.

(en hij geve ten antwoord:) ik verzaak de duivel.

end allum diobol gelde

en alle duivelsdienst?

(respondeat.) end ec forsacho allum diobolgelde.

(hij geve ten antwoord:) en ik verzaak alle duivelsdienst.

end allum dioboles uuercum

en alle werken van de duivel?

(respondeat.) end ec forsacho allum diaboles uuercum and wordum thunaer ende uuoden ende saxnote ende allvm them unholdum the hira genotas sint.

(hij geve ten antwoord:) en ik verzaak alle duivelswerken en -woorden, Donar en Wodan en Saksnoot en alle demonen die hun gezellen zijn.

Vertaling: Nicoline van der Sijs[8]

Na het afzweren van de heidense goden getuigde de verse bekeerling van zijn geloof in de drie-eenheid, en kon zijn leven als christen beginnen. Dat de kerstening geen soepele transitie van het ene naar het andere geloof was, blijkt echter wel uit de hardnekkigheid waarmee de kerk de verering van Donar nog eeuwenlang bleef bestrijden.

Doenre?

Zo is er de vijftiende-eeuwse tekst uit Holland die een lijst bevat bevat met vragen over bijgeloof. Figuren als draken en witte wieven worden genoemd, maar vraag 8 luidt: “Hebdi gheloeve aen doenre?”[9] Het kan zijn dat doenre simpelweg de donder is, waaraan een bepaalde kracht wordt toegeschreven, maar in dat geval zou men een lidwoord ervoor verwachten. Een andere mogelijkheid is dat het hier gaat om een figuur Doenre, een overblijfsel van Donar. Zeker is dat allerminst – het zou betekenen dat de god eeuwenlang in een christelijke samenleving heeft voortbestaan – maar de mogelijkheid is niet uit te sluiten.

Donaramuletten

Door heel Europa en ook daarbuiten zijn vondsten gedaan van wat men Donaramuletten of Donarkeule noemt: hangers van verschillende materialen, zoals been, hout of goud, kegelvormig of prismatisch. De vroegere vondsten, uit de Romeinse tijd, worden ook wel Herculeskeule genoemd, en één Herculeskeule uit Keulen draagt ook de inscriptie “DEO HER(CULI).” Deze zijn duidelijk knotsvormig, geïnspireerd op Hercules’ knots (Duits keule). De latere Donaramuletten, uit de vierde tot zevende eeuw, zijn meer gestileerd en vaak versierd met patronen.

De vroegmiddeleeuwse hangers worden nergens direct in verband gebracht met Donar, maar gezien de sterke overeenkomsten met de Herculeskeule en de latere Scandinavische hangers van de hamer van Thor is het aan te nemen dat ze inderdaad met deze godheid in verband stonden.

De hangers hadden vermoedelijk een functie als amulet, zowel voor het afweren van kwaad als voor vruchtbaarheid. De meeste hangers zijn gevonden in graven, bijna uitsluitend graven van vrouwen en kinderen.

Theorieën

Naam en oorsprong

De naam van de god is afkomstig van het Proto-Germaanse *Þunraz, ‘donder.’ Op zijn beurt is dit woord weer afkomstig uit het Proto-Indo-Europese *(s)tenH-, met dezelfde betekenis, en verwant met de Gallische dondergod Taranis.[12] Zoals gezegd is de Oudnederlandse variant van de naam Thunaer, naast Oudfries Thuner. De Nieuwnederlandse vorm van de naam zou eigenlijk Donder moeten zijn, zoals het woord donderdag zich ook ontwikkeld heeft.[13] De Friese naam zou Tonger zijn.[14]

Dondergoden komen veelvuldig voor in Indo-Europese mythologieën. Naast de Germaanse Donar en de Keltische Taranis zijn er de Baltische Perkunas, de Slavische Perun en de Indische Indra. De laatste heeft veel overeenkomsten met Donar. De dondergod werd dan ook waarschijnlijk reeds door de Proto-Indo-Europeanen vereerd.[15]

Rol en functie

Uit zowel Tacitus’ Germania als de vroegmiddeleeuwse bronnen blijkt duidelijk dat Donar een belangrijke godheid was onder de Germanen, naast Wodan de meest prominente god. Dit wordt gereflecteerd in de Noord-Germaanse bronnen als de Edda’s en verslagen.

Uit de Noord-Germaanse bronnen blijkt dat Thors functie als dondergod naar de achtergrond was verdwenen, ten gunste van zijn rol als god en beschermer van het volk. Hij was een strijdgod die sterk werd geassocieerd met de vruchtbaarheid van het land, en werd aangeroepen voor hulp in alle onderdelen van het leven.[16] Hoewel dat niet direct betekent dat hij dezelfde rol had buiten Scandinavië, is het gezien zijn (nog lang na de kerstening aanhoudende) populariteit onder het volk niet onwaarschijnlijk dat hij ook onder de Zuid-Germaanse volkeren een dergelijke functie had. De Donaramuletten bevestigen dat in ieder geval.

De connectie die Donar had met bomen is niet uniek voor deze god. Veel wouden en bomen werden door de Germanen als heilig beschouwd en met goden geassocieerd. De eik in het bijzonder echter lijkt sterk met Donar verbonden te zijn geweest. De door Bonifatius gevelde Jupiter-eik is een voorbeeld van deze connectie, en in het door de Vikingen bezette Ierland stond tevens een eikenbos dat aan deze god gewijd was.[17] Ook andere Indo-Europese dondergoden werden met eiken geassocieerd. De namen van Perkunas en Perun zijn zelfs terug te leiden op het Proto-Indo-Europese*perkwunos, een naam die afgeleid is van het woord *perkwus, dat ‘eik’ betekent. Ook de Oudnoorse naam Fjörgyn is van deze stam afgeleid, een naam die gedragen werd de moeder van Thor in de Noordse mythologie.[18] De eik lijkt dus inderdaad een heilige boom te zijn geweest voor deze godheid. Wellicht vindt het bijgeloof dat eiken minder snel geraakt worden door de bliksem hierin zijn oorsprong.

Plaatsnamen

In Groot-Britannië en Scandinavië zijn vele plaatsnamen die vernoemd zijn naar de god. In de Lage Landen is er maar één die gewoonlijk als dusdanig wordt beschouwd: volgens het Toponymisch Woordenboek van Maurits Gysseling kan de naam Donderslag (Belgisch Limburg) worden teruggeleid op “Germaans Þunaras lauha – “bosje op hoge zandgrond, toegewijd aan de god Þunar”.”[19]

Er zijn echter ook verschillende heuvels genaamd Donderberg in Nederland en België, onder andere bij Roermond (Nederlands Limburg), Rhenen (Utrecht) en Brussel. Volgens Judith Schuyf waren de Donderbergen gewijd aan Donar.[20] Zeker is dat echter in geen van de gevallen.

Persoonlijke ervaringen

Als één van de bekendste Germaanse goden heeft Donar relatief veel aandacht gekregen van moderne heidenen. Lees hier bijvoorbeeld de interpretatie van Lārhūs Fyrnsida. Op deze site lees je een persoonlijke ervaring van een Nederlandse moderne heiden. Hier delen verschillende mensen hun ervaringen met deze godheid. Ook op muzikaal gebied is Donar een inspiratie voor velen geweest, hetgeen geresulteerd heeft in bijvoorbeeld Heidevolks Dondergod, Ælfrics Thuner Biad en Baldrs Draumars Thuners Fjoer.

Donaramulet gevonden in Leiderdorp.
Bron: Canon van Nederland

[1] Etymologiebank.nl, s.v. “Donderdag – (vijfde dag van de week),” http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/donderdag
[2] Jan de Vries, “Donar – Thor,” in Altgermanische Religionsgeschichte. Bd. 2 Die Götter – Vorstellungen über den Kosmos – Der Untergang des Heidentums  (Berlijn: De Gruyter, 1970), 109-110. https://www.sci-hub.do/10.1515/9783110855197.107
[3] Tacitus, Germania I.9, https://bibliothecaclassica.nl/attachments/article/20/Germania.pdf
[4] Tacitus, Germania I.3.
[5] Tacitus, Annales II.12, https://benbijnsdorp.nl/ann02_09.html
[6] De Vries, “Donar – Thor,” 128.
[7] Ibid., 110.
[8] Nicoline van der Sijs, Calendarium van de Nederlandse Taal (Den Haag, Sdu Uitgevers: 2006), 28. https://pure.knaw.nl/portal/files/484266/2006_Van_der_Sijs_Calendarium-def.pdf

[9] W. Moll, “Bijdrage tot de kennis van het Middeneeuwsch bijgeloof,” in Studiën en Bijdragen op ’t gebied der historische theologie. II. (Amsterdam, 1872), 387–396. https://books.google.nl/books?redir_esc=y&hl=nl&id=fzuKFxQurWMC&#v=onepage&q&f=false
[10] Linda Therkorn et al., Landscapes in the Broekpolder: excavations around a monument with aspects of the Bronze Age to the Modern (Beverwijk & Heemskerk, Noord-Holland), Themata nr. 2, (Amsterdam: Amsterdams Archaeologisch Centrum, 2009), 106-108. https://dare.uva.nl/search?arno.record.id=349718
[11] Joachim Werner, “Herkuleskeule und Donar-Amulett,” Jahrbuch des römisch-germanischen Zentralmuseums Mainz 11 (1964): 184-185. https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/jahrb-rgzm/article/view/35845
[12] Ranko Matasović, “*torano- ‘thunder’,” in: Etymological Dictionary of Proto-Celtic (Leiden: Brill, 2009).
[13] “Donder,” Taaldacht, bezocht op 1 juni 2020, https://taaldacht.nl/woordenboek/donder/

[14] Olivier van Renswoude, “Fjouwer âlde goaden foar de Friezen,” Taaldacht, 5 april 2011, https://taaldacht.nl/2011/04/05/fjouwer-alde-goaden-foar-de-friezen/
[15] Rudolf Simek, “Thor,” in Dictionary of Northern Mythology, vert. Angela Hall(Cambridge: DS Brewer, 1993).
[16] De Vries, “Donar – Thor,” 147.

[17] Ibid., 128.
[18] J. P. Mallory en Douglas Q. Adams, Encyclopedia of Indo-European Culture (London: Fitzroy Deaborn, 1997) 582. https://archive.org/details/EncyclopediaOfIndoEuropeanCulture/page/n609/mode/2up
[19] Maurits Gysseling, “Donderslag,” in: Toponymisch Woordenboek van België, Nederland, Luxemburg, Noord-Frankrijk en West-Duitsland (vóór 1226), http://bouwstoffen.kantl.be/tw/facsimile/?page=278
[20] Judith Schuyf, Heidense Heiligdommen (Utrecht: Omniboek, 2019), 136.

Geef een reactie

%d bloggers liken dit: