Deusonienis

De god Hercules Deusoniensis is bekend dankzij zijn vernoeming op een aantal munten van keizer Postumus. Hij was de god van Deusone, vermoedelijk het huidige Noord-Brabantse Diessen, en de rivier de Dieze. De oorsprong van de naam is onzeker, maar wellicht betekende Diessen/Dieze iets als ‘heilige rivier.’ Deusoniensis is wel gelijkgesteld met Donar en Hercules Magusanus, maar kan ook zeer goed een losstaande godheid zijn geweest.

Wat we weten

De naam Hercules Deusoniensis komt voor op 26 munten die geslagen werden in opdracht van de Gallische keizer Postumus, die vermoedelijk uit het Nederrijngebied afkomstig was. Postumus regeerde in de jaren ’60 van de derde eeuw CE. De precieze tekst op de munten varieert; soms staat er “HER(C)” en soms “HERCULI,” en de naam van de godheid wordt op een enkele munt gespeld als “DEUSENIENSI” in plaats van “DEUSONIENSI.”[1]

Theorieën

God van…

Het Latijnse achtervoegsel -ensis werd vaak gebruikt bij plaats- of stamnamen, en de naam Deusoniensis wordt dan ook vaak geïnterpreteerd als afgeleid van een plaatsnaam.[2] Daarmee zou Deusoniensis niet de enige godheid zijn die verbonden was aan een bepaalde locatie – zie bijvoorbeeld ook Rhenus en Arduinna. De betreffende plaatsnaam zou dan Deusone zijn, een naam die genoemd wordt in een tekst uit omstreeks 370 CE als “Deusone in regione Francorum,” oftewel “Deusone in het gebied van de Franken.” Hier versloegen de Romeinen de Saksen.

De locatie van dit Deusone is onderwerp geweest van discussie. Twee Nederlandse plaatsnamen zijn naar voren gebracht als kandidaat-locaties: het Gelderse Doesburg en het Noord-Brabantse Diessen, nabij de rivier de Dieze, die er etymologisch mee verwant is.

Diessen is hiervan de meest waarschijnlijke kandidaat. Hoewel het precieze woongebied van de Franken in die tijd onzeker is – het is ook mogelijk dat ze rond 370 CE nog niet zo ver zuidelijk woonden – ligt deze locatie, in tegenstelling tot Doesburg, binnen de grenzen van het Romeinse rijk. B. H. Stolte redeneert dat het onwaarschijnlijk is dat de Romeinse troepen de grens overstaken voor de slag bij Deusone.[3] Daarnaast is Diessen (7e eeuw Diosone, 8e eeuw Deosne, Diesne) af te leiden uit Deusone, maar dit geldt niet voor Doesburg: hiervoor zou de vorm Deuso bestaan moeten hebben, wat niet waarschijnlijk is, stelt Maurits Gysseling.[4]

Charles Verlinden echter argumenteert voor de gelijkstelling van Deuso(ne) met Doesburg. Hij redeneert dat de Herculescultus in de Lage Landen voornamelijk in het Nederrijngebied geconcentreerd was, waar Doesburg in ligt, maar Diessen niet. Dit betreft echter de cultus van Hercules Magusanus, en los van de vraag of Magusanus en Deusoniensis dezelfde of verschillende godheden zijn, is de begrenzing van dit gebied niet zo strikt dat Diessen er volledig buiten valt.[5] Sterker nog, in 1989 werd een tempel voor Hercules Magusanus gevonden aan de monding van de rivier de Dieze. Verlinden maakt tevens een connectie met een tekst van Jordanes, die een veldslag op de oever van de Rijn vermeldt. In tegenstelling tot Diessen ligt Doesburg aan een Rijnarm. Hoewel Gysseling betwijfelt of het hier om dezelfde veldslag gaat, is het niet onmogelijk.[6]

Al met al is de locatie van Deusone niet met zekerheid bepaald, maar heden ten dage geniet Diessen de voorkeur. De rivier de Reusel, waar Diessen aan ligt, is een bovenstroom van de rivier de Dieze, maar in de middeleeuwen werd vermoedelijk het gehele stroomgebied van deze rivier Dieze genoemd, en lag dus ook Diessen aan de Dieze.[7]

Stolte stelt zelfs dat het mogelijk is dat keizer Postumus afkomstig was uit de regio rond Diessen, en dat Deusoniensis zijn patroon- of nationale god was.[8]

Naam

De etymologie van de naam Deusoniensis en van Diessen/Dieze is echter betwist.

Keltoloog Lauran Toorians ziet in de naam Deusoniensis het Keltische achtervoegsel *-on-, wat ‘heilig’ betekent. Het eerste lid, Deus-, leidt hij terug op Proto-Indo-Europees *dhewH-, ‘schudden’ of ‘snel heen en weer bewegen.’ Hij interpreteert de naam van de Dieze daarmee als ‘wild meanderende, heilige (rivier).’[9] De stap van ‘schudden’ naar ‘wild meanderen’ is echter groot, en de spelwijze Deuseniensis lijkt de aanwezigheid van het suffix *-on- te weerspreken.

Een andere Keltische etymologie werd naar voren gebracht door Maurits Gysseling, die de naam van de Dieze terugleidde op Keltisch *dewisa, van *dewos, ‘god,’ met achtervoegsel *-isa, dat vaak bij waternamen gebruikt werd. Dit zou dan ‘goddelijke rivier’ opleveren.[10]

In zijn (latere) Toponymisch Woordenboek interpreteert Maurits Gysseling echter onder het lemma Diessen de naam Deuson- als Proto-Germaans en afkomstig van het Proto-Indo-Europese *dheus-, dat ook aan de wortel van het Griekse θεός (theos), ‘god,’ ligt, en in andere Indo-Europese talen evolueerde met de betekenis ‘geest.’[11] (Dit is overigens niet dezelfde wortel als van eerdergenoemd Keltisch *dewos, net als de godennaam *Tiwaz is dat afkomstig van Proto-Indo-Europees *Dyḗus.)

Als de Dieze oorspronkelijk beschouwd werd als heilige rivier, en Diessen een plaats aan die rivier, is dit nog een argument voor de vereenzelviging van Deusone met Diessen.

Tineke Looijenga echter argumenteert dat de naam van de Dieze geen sacrale betekenis hoeft te hebben; de riviernaam zou volgens haar ook een samentrekking kunnen zijn van De Ieze, ouder The/Thi/Tho Isa, met Isa de eerdergenoemde waternamenaanduiding. Dieze zou dan verwant zijn met de riviernaam IJssel.[12]

De naam Doesburg heeft geen etymologie met religieuze betekenis; het lid Does– zou kunnen teruggaan op een woord voor ‘kreupelhout’ of ‘mosveen.’[13]

Identificatie met andere goden

Dankzij zijn connectie met Hercules wordt Deusoniensis soms gelijkgesteld met de Germaanse god Donar, die volgens de interpretatio romana ook met Hercules werd geïdentificeerd. Meer aanwijzingen dan de wederzijdse connectie met deze Romeinse god zijn er echter niet, en het is dan ook goed mogelijk dat Deusoniensis een losstaande godheid was.

Tevens is Deusoniensis wel gelijkgesteld met Hercules Magusanus, die ook in het Nederrijngebied vereerd werd. Ook Magusanus’ naam is gevonden op een paar munten van Postumus. Niet ver van waar de Dieze de Maas in stroomt, stond een tempel voor Magusanus, en Nico Roymans en Ton Derks argumenteren dat de naam Hercules Deusoniensis verwijst naar “díé Hercules Magusanus, die […] aan de Dieze vereerd werd.” De tempel van Empel was ten tijde van keizer Postumus weliswaar buiten gebruik geraakt, maar Roymans en Derks stellen dat het heiligdom tegen die tijd wellicht verplaatst was naar een andere locatie bij de Diezemonding.[14]


[1] Tempel van Empel, “Hercules en Bataven,” bezocht op 2 februari 2021, ttps://www.tempelvanempel.net/tempel-info/hercules-en-bataven/
[2] Garrett Olmsted, “Deusoniensis,” in The gods of the Celts and the Indo-Europeans (revised edition 2019) (oorspronkelijke publicatie: Innsbruck, 1994), 403-404. https://www.academia.edu/38135817/The_Gods_of_the_Celts_and_the_Indo_Europeans_revised_2019_
[3] B. H. Stolte, “Die religiösen Verhältnisse in Niedergermanien,” in Religion (Heidentum: Religiösen Verhältnisse im Provinzen), ed. Wolfgang Haase (Berlijn: De Gruyter, 1986), 623. sci-hub.do/10.1515/9783110861464-012
[4] Maurits Gysseling, “Deusone in regione Francorum,” Handelingen der Maatschappij voor Geschiedenis en Oudheidkunde te Gent (1948): 88-92. http://ojs.ugent.be/hmgog/article/download/163/158
[5] Gysseling, “Deusone in regione Francorum,”
[6] Charles Verlinden, “Frankish Colonization: A New Approach,” Transactions of the Royal Historical Society 4 (1954): 7-9. https://www.jstor.org/stable/3678849
[7] Stolte, “Die religiösen Verhältnisse in Niedergermanien,” 625.
[8] Stolte, “Die religiösen Verhältnisse in Niedergermanien,” 626.
[9] Lauran Toorians, “Wat leren de twee monumentale inscripties uit Ruimel ons over taal?” in Halder, hart van Romeins Brabant? 50 jaar archeologie in Halder. Bijdragen aan het symposium, gehouden te Sint-Michielsgestel op 28 oktober 2011, Martijn Bink e.a., 79-80. https://www.academia.edu/34275715/Toorians_Twee_inscripties_uit_Ruimel_pdf
[10] Gysseling, “Deusone in regione Francorum.”
[11] Maurits Gysseling, “Diessen,” in: Toponymisch Woordenboek van België, Nederland, Luxemburg, Noord-Frankrijk en West-Duitsland (vóór 1226), https://bouwstoffen.kantl.be/tw/facsimile/?page=270
[12] Tineke Looijenga, “De naam van de Bataafse god Hercules Magusanus,” Paleoaktueel 9 (1997): 58-60. https://ugp.rug.nl/Paleo-aktueel/article/view/36549/33997
[13] Etymologiebank.nl, s.v. “Doesburg – (geografische naam),” bezocht op 6 februari 2021,http://etymologiebank.ivdnt.org/trefwoord/doesburg
[14] Nico Roymans en Ton Derks, “Het heiligdom te Empel. Algemene beschouwingen,” in De Tempel van Empel. Een Hercules-heiligdom in het woongebied van de Bataven, ed. Nico Roymans en Ton Derks (’s-Hertogenbosch: Stichting Brabantse Regionale Geschiedbeoefening, 1994), 33.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

<span>%d</span> bloggers liken dit: