Site pictogram Goden van eigen bodem

Camulos

De god Camulos werd vereerd door een aantal Keltische stammen, voornamelijk in Noord-Gallië en Britannië. Zijn naam is terug te vinden in verschillende plaatsnamen in deze regio’s, waaronder mogelijk het West-Vlaamse Kemmel. Wat de betekenis van zijn naam is, is onzeker, maar uit zijn connectie met Mars blijkt dat hij vermoedelijk een god van de oorlog was.

Wat we weten

Camulos of Mars Camulus was een Gallische godheid die voornamelijk vereerd werd in Noord-Gallië en Britannië. In totaal is een tiental inscripties aan deze godheid gevonden, waarvan twee in het Verenigd Koninkrijk, één in Kroatië, één in Roemenië, één in Frankrijk, twee in Duitsland en twee of drie in België.

De eerste inscriptie (AE 1992 1244) werd gevonden in Kruishoutem (Oost-Vlaanderen) en luidt: “DEO MARTI CAMULO VERECUNDUS FRUCTI V(OTUM) S(OLVIT) L(IBENS) M(ERITO),” in het Nederlands: “Aan de god Mars Camulus heeft Verecundus Fructi zijn belofte ingelost, gaarne en met reden.”[1]

De andere twee inscripties werden gevonden bij Aarlen (Luxemburg). De ene (CIL XIII 3980) luidt: “[…] MARTI CAMULO […] LELLIUS SETTUS V(OTUM) [S(OLVIT)] L(IBENS) M(ERITO),” oftewel “Aan Mars Camulus heeft Lellius Settus zijn belofte ingelost, gaarne en met reden.” De inscriptie wordt gedateerd op de tweede of derde eeuw CE.[2] Op de andere inscriptie, op een defixio van lood, zijn alleen de letters “CAM” nog te lezen, de rest is weggeërodeerd, maar dit wordt wel gereconstrueerd als “Camulus.”[3],[4]

Op één van de votiefstenen uit Duitsland, gevonden in Rindern bij Kleef, zijn tevens een krans van laurierbladeren en een reliëf van een boom afgebeeld. Deze inscriptie werd gemaakt door de cives Remi – een stam die in het huidige Noord-Frankrijk leefde.[5] Volgens een zestiende-eeuwse tekening noemt een inscriptie uit Rome, tevens gemaakt door een Remi, de god Camulus zonder Mars en beeldt deze af als een bebaarde Romeinse man met schild en speer. Deze tekening is echter waarschijnlijk vervalst, zie de pagina van Arduinna voor de discussie hierover.

Tot slot vermeldt het Oxford Dictionary of Celtic Mythology dat Camulos “elders [werd] afgebeeld met een hoofd met ramshoorns,” maar specificeert niet waar.[6] Andere websites vermelden dat het om munten uit Colchester (Camulodunum) gaat, maar ik heb op het internet geen dergelijke munten kunnen vinden.

Theorieën

Naam en functie

In het algemeen wordt Camulus, dankzij zijn identificatie met Mars, beschouwd als oorlogsgod. Slechts twee van de tien inscripties die deze godheid noemen, zijn echter gemaakt door militairen, dus de godheid moet ook welbekend zijn geweest onder burgers.

De naam Camulus is een latinisering van de oorspronkelijke Keltische naam, vermoedelijk Camulos, die standaard gebruikt wordt voor deze godheid. De etymologie van deze naam is onzeker; verschillende pogingen de naam te verklaren zijn gedaan, maar geen ervan heeft tot consensus geleid.

De naam is wel geïnterpreteerd als ‘van conflict’ of ‘strijder.’ David Ellis Evans verbindt de naam Camulos met het Oudierse cám, wat ‘strijd’ betekent, en geeft er de betekenis ‘grote strijder’ aan.[7] Deze interpretatie zou matchen met de verbinding van de god met de Romeinse oorlogsgod Mars.

Xavier Delamarre interpreteert de naam als ‘kampioen’ of ‘dienaar’ in relatie met het Oudierse cumall, ‘kampioen,’ en cumal, ‘slavin, dienares,’ en afkomstig van de wortel *kema-, wat ‘zich vermoeien, moeite doen’ zou betekenen. Zowel een dienaar als een kampioen zou zich in het zweet kunnen werken en daaraan zijn naam ontlenen. Een connectie tussen een godheid wiens naam ‘kampioen’ betekende en de oorlogsgod Mars zou vanzelfsprekend ook niet onlogisch zijn.[8] Volgens Garrett Olmsted zou het hierboven genoemde Oudierse cám tevens van de wortel *kema- afkomstig kunnen zijn, wat zou betekenen dat deze twee verklaringen op hetzelfde neerkomen.[9]

Maurits Gysseling leidt de naam terug op het Proto-Indo-Europese *kam-, ‘liefhebben,’ en verwant aan de naam van Gamaleda.[10] Miranda Green tot slot geeft de vertaling ‘powerful’ voor de naam van de god, maar legt de etymologie van deze verklaring niet uit.[11]

Plaatsnamen

De naam van het West-Vlaamse dorpje Kemmel en de nabijgelegen Kemmelberg is volgens Maurits Gysseling afkomstig van “Camulio-, afgeleid van de naam van de god Camulos, zodat men mag aannemen dat eenmaal op de Kemmelberg deze god vereerd werd.”[12] Op de website van het Vlaams Onroerend Erfgoed wordt echter gesteld dat de naam Kemmel – met als vroegste vorm Kemlis – afkomstig is van het Latijnse culmen, ‘top.’[13] De Kemmelberg is de hoogste berg in de omgeving, dus dit zou niet onwaarschijnlijk zijn. In zijn eerdere (1960) Toponymisch Woordenboek vermeldt Gysseling niets over Camulos of Camulio-, maar noemt wel de vorm Kemlis.[14] Een uiteindelijke conclusie over deze mogelijke etymologie blijft helaas dus nog uit.

In het Verenigd Koninkrijk werd de stad Camulodunum, het huidige Colchester in Essex, naar Camulos vernoemd. Delamarre noemt tevens de naam van Camulosessa (ook in Groot-Brittanië) en de Franse plaatsnamen Chamouille (Aisne), Chamouillac (Charente-Maritime) en Chamouilley (Haute-Marne).[15]

Identificatie met andere goden

Volgens Olmsted “lijkt het waarschijnlijk dat Camulos simpelweg een bijnaam is van Vellaunos-Esus,” maar dit is “geenszins zeker.”[16] Met “Vellaunos-Esus” verwijst hij naar een enkele godheid die volgens hem een groot aantal “bijnamen” had – zo zouden ook Toutatis en Lenus met deze godheid verbonden zijn.[17] Zijn logica op dit vlak bevat echter gaten, merkt zijn reviewer Paul Russell op.[18] Al met al is het aannemelijker dat Camulos een op zichzelf staande godheid was.

Persoonlijke ervaringen

Lees de interpretatie van Camulos volgens Senobessos Bolgon en zijn rol binnen deze reconstructie van Belgisch Gallisch polytheïsme. Of lees de persoonlijke ervaring van deze Gallische heiden.

Votiefsteen uit Rindern.
Bron: Wikimedia

[1] “HD040758,” Epigraphic Database Heidelberg, edh-www.adw.uni-heidelberg.de/edh/inschrift/HD040758
[2] Epigraphik Datenbank Clauss / Slaby, db.edcs.eu/epigr/edcs_id.php?s_sprache=en&p_edcs_id=EDCS-10600953
[3] “HD018150,” Epigraphic Database Heidelberg, edh-www.adw.uni-heidelberg.de/edh/inschrift/HD018150
[4] Epigraphik Datenbank Clauss / Slaby, db.edcs.eu/epigr/edcs_id.php?s_sprache=en&p_edcs_id=EDCS-06100426
[5] “Mars Camulus,” Keltische Götternamen in den Inschriften der römischen Provinz Germania Inferior, gams.uni-graz.at/o:fercan.34
[6] A Dictionary of Celtic Mythology, s.v. “Camulus,” (Oxford: Oxford University Press, 2004.)
[7] Garett Olmsted, The gods of the Celts and the Indo-Europeans (revised edition 2019) (oorspronkelijke publicatie: Innsbruck, 1994), 335. http://www.academia.edu/38135817/The_Gods_of_the_Celts_and_the_Indo_Europeans_revised_2019_
[8] Xavier Delamarre, “camulos,” in Dictionnaire de la langue gauloise: une approche linguistique du vieux-celtique continental (Parijs: Editions Errance, 2003), 101.
[9] Olmsted, The gods of the Celts, 335.
[10] Maurits Gysseling, “Godennamen, vooral in Noord-Gallië,” Naamkunde 14, 1-2 (1982). http://www.dbnl.org/tekst/_naa002198201_01/_naa002198201_01_0015.php
[11] Miranda Green, The Gods of the Celts (Stroud: The History Press, 2011): 86. archive.org/details/godsofceltsar00mira/mode/2up
[12] Maurits Gysseling, “Malmédy en de via Mansuarisca,” Naamkunde 7 (1975): 14. http://www.dbnl.org/tekst/_naa002197501_01/_naa002197501_01_0004.php
[13] “Kemmel,” Vlaams Onroerend Erfgoed, bezocht op 9 september 2020, inventaris.onroerenderfgoed.be/themas/14158
[14] Maurits Gysseling, “Kemmel,” in: Toponymisch Woordenboek van België, Nederland, Luxemburg, Noord-Frankrijk en West-Duitsland (vóór 1226), bouwstoffen.kantl.be/tw/facsimile/?page=557
[15] Delamarre, “camulos,” 101.
[16] Olmsted, The gods of the Celts 335.
[17] Idem,
111-112.
[18] Paul Russell, review van Olmsted, The Gods of the Celts and the Indo-Europeans van Garett Olmsted, Etudes Celtiques, vol. 32 (1996); 284-285. http://www.persee.fr/doc/ecelt_0373-1928_1996_num_32_1_2261_t1_0283_0000_4
Mobiele versie afsluiten