Wilde Jacht

Waar: oosten van de Lage Landen (ook in andere delen van Europa)

Met de Wilde Jacht trekt een horde geesten onder luid geraas door de hemel in stormachtige nachten. De – vaak onzichtbare – ‘jagers’ maken een hels kabaal, als in een drijfjacht, met hoorns en geschreeuw. Vaak worden de jagers niet verder gedefinieerd; soms zijn het de zielen van de doden, in andere gevallen heksen op bezemstelen.[1] Ook de Bokkenrijders worden wel als jagers genoemd.[2] In Nederland worden de jagers vaak vergezeld door paarden en/of honden;[3] in Belgisch Limburg kunnen het ook katten zijn waaruit de Wilde Jacht bestaat.[4] Soms is ook hier sprake van lawaai, in andere gevallen is het muziek die men hoort als de Jacht voorbij trekt.[5]

De jagers worden in verschillende verhalen geleid door één figuur, de Wilde Jager. Soms is dit een historisch of legendarisch figuur, in andere gevallen is het een man die op een ongepast moment ging jagen en daarom vervloekt werd tot de eeuwige jacht.[6],[7] In Duitsland en Scandinavië wordt de Wilde Jacht soms geleid door Wodan, in Duitsland ook door Holda. In de Lage Landen komen deze mythische figuren met heidense wortels niet voor als Wilde Jagers (maar zie de houwvrouw).

De Wilde Jacht staat bekend onder talloze namen, zoals Hubertusjacht, Tieltjesjacht en Helse Jacht. Hier vind je een kaart van de verschillende namen voor de Jacht in de Lage Landen. De Jacht vindt meestal plaats bij storm, vaak in het najaar of in de winter; soms ook rond Kerst.[8],[9] De schade die de jagers aanrichten blijft soms bij de schrik of gebroken takken, maar in andere verhalen brengt de Wilde Jacht ongeluk, of wordt materiële of psychische schade toegebracht.[10],[11]

Een ander fenomeen waar de Wilde Jacht wel mee geassocieerd wordt, is de traditie van optochten die jaarlijks op talloze plaatsen in december worden gehouden, waarbij mannen zich vermommen als duivels of geesten en rondtrekken met veel lawaai en kattenkwaad. Deze traditie wordt wel in verband gebracht met de verering van Wodan, die in Duitsland en Scandinavië als Wilde Jager figureert. Oorspronkelijk zouden deze optochten dan een extatisch karakter hebben gehad, en te maken hebben met de dodenwereld.[12]

Deze traditie is echter nog springlevend, zij het natuurlijk in sterk veranderde vorm. Een bekende variant is de Krampuslauf uit het Alpengebied, maar ook in de Lage Landen worden optochten gehouden. Een vorm waarbij de mannen zich nog echt angstaanjagend uitdossen, vindt men nog in het Waddengebied, waar ieder jaar op 5 of 6 december Sunderum wordt gevierd.[13] Maar ook in de rest van de Lage Landen vinden zulke optochten plaats: in de vorm van Sinterklaasfeesten. Tegenwoordig zijn de Pieten even goedaardig als de Sint zelf, maar oorspronkelijk was de knecht van de goedheiligman een angstaanjagende figuur die kinderen sloeg met een roe.[14]

De Sinterklaasviering zoals wij die nu kennen, gaat niet terug op heidense tijden. Tot de negentiende eeuw werkte de Sint alleen, en was hij zelf een angstaanjagende figuur die straffen uitdeelde en met kettingen rammelde.[15] Halverwege de negentiende eeuw werd het Sinterklaasfeest braver gemaakt: de Sint werd een vriendelijke man, voor het eerst vergezeld door een (zwarte) knecht. Daarnaast bestond echter ook de traditie van jongemannen om zich als duivels uit te dossen en rond te spoken met veel lawaai en geweld (zie noot).[16] In het oudste Sinterklaasliedje, Zie de maan schijnt door de bomen, wordt dan ook gerept van “wild geraas.”[17] Het kan hier dus goed gaan om een samenvoeging van tradities, die uiteindelijk uitmondde in het Sinterklaasfeest met een schare aan Pieten.

De Pieten kunnen in deze context dus beschouwd worden als de jagers van de Wilde Jacht. Sinterklaas kan gezien worden als de Wilde Jager – één van zijn overeenkomsten met de god Wodan – maar ook Piet kan die rol vervullen. In sommige gevallen lopen de rollen van leider en volger ook in elkaar over; zo is de figuur Ruprecht in Duitsland de knecht, maar in Nederlands Limburg de Wilde Jager.[18]

Noot: Hoewel de uitgedoste jongemannen op hun wilde tocht hun gezicht ook zwart maakten, was dit geen blackface zoals Zwarte Piet dat is. Het was onderdeel van de vermomming als duivel of geest, samen met de maskers en witte lakens, en niet bedoeld als raciale karikatuur. Dat element is er pas in gekomen met de canonisering van Zwarte Piet als zwarte page/slaaf. In zijn huidige vorm behoudt Piet nog een paar elementen van de geest van de Wilde Jacht, maar zijn uiterlijk is daar niet één van. Niets om te behouden dus. Gelukkig is Zwarte Piet nu op zijn retour; kattenkwaad uithalen en lawaai maken kan net zo goed met alleen roetvegen. – Geldis


[1] Zoals in dit Noord-Brabantse verhaal: http://www.verhalenbank.nl/items/show/46684
[2] Zoals hier in Belgisch Limburg: volksverhalenbank.be/mzoeken/zoeken_Detail.php?ID=534
[3] Zoals in dit Twentse verhaal: http://www.verhalenbank.nl/items/show/42087
[4] Zoals in dit Belgisch-Limburgse verhaal: volksverhalenbank.be/mzoeken/zoeken_Detail.php?ID=4011
[5] Zoals in dit verhaal: volksverhalenbank.be/mzoeken/zoeken_Detail.php?ID=533
[6] Deze Wilde Jacht wordt geleid door twee generaals uit de Tachtigjarige Oorlog: http://www.verhalenbank.nl/items/show/42794
[7] In dit Twentse verhaal ging een jager jagen op Pasen en Kerstmis, tot zijn eigen verdoemenis: http://www.verhalenbank.nl/items/show/13634
[8] In dit verhaal uit Belgisch Limburg vindt het bij storm plaats: volksverhalenbank.be/mzoeken/zoeken_Detail.php?ID=1943
[9] In dit Gelderse verhaal gaat de Wilde Jacht in de kerstnacht rond: http://www.verhalenbank.nl/items/show/50423
[10] Zoals in Gelderland: http://www.delpher.nl/nl/boeken/view?coll=boeken&identifier=MMKB18B:058640000:00028
[11] Dit Twentse verhaal waarschuwt voor waanzin: http://www.verhalenbank.nl/items/show/42087
[12] Rudolf Simek, “Wild Hunt,” in Dictionary of Northern Mythology, vert. Angela Hall (Cambridge: DS Brewer, 1993).
[13] De naam van het feest varieert van eiland tot eiland, don’t kill me
[14] “Vragen over Zwarte Piet,” Meertens Instituut, 30 november 2018, meertens.knaw.nl/2013/10/23/faq-zwarte-piet/
[15] Eugenie Boer-Dirks, “Nieuw licht op Zwarte Piet,” Volkskundig Bulletin 19 (1993): 1-35. meertens.knaw.nl/wp-content/uploads/2013/10/artikelvb.pdf
[16] John Helsloot, “De ambivalente boodschap van de eerste ‘Zwarte Piet’ (1850),” in De kleine Olympus. Over enkele figuren uit de alledaagse mythologie, eds. E. Doelman, J. Helsloot (Amsterdam: KNAW, 2008), 93, 117. pure.knaw.nl/portal/nl/publications/de-ambivalente-boodschap-van-de-eerste-zwarte-piet-1850
[17] Abe van der Veen, “Makkers staakt uw wild geraas,” 26 november 2018, http://www.abedeverteller.nl/makkers-staakt-uw-wild-geraas-de-betekenis-van-het-sinterklaaslied-zie-de-maan-schijnt-door-de-bomen/
[18] http://www.verhalenbank.nl/items/show/42034

Geef een reactie

%d bloggers liken dit: