Arduinna

Arduinna wordt vaak de godin van de Ardennen genoemd, maar er is eigenlijk helemaal niet zo veel wat we met zekerheid over haar kunnen zeggen. Misschien werd ze geïdentificeerd met Diana, misschien werd ze nog tot in de zesde eeuw vereerd in de Ardennen, misschien ook niet. In ieder geval was haar naam Keltisch van oorsprong en betekende zoveel als ‘hoogte.’

Wat we weten & Theorieën

In het geval van de godin Arduinna is er zo weinig wat we zéker weten, dat ik hier de kopjes van feiten en theorieën heb samengevoegd.

De godin Arduinna is bekend dankzij één of mogelijk twee Latijnse inscripties. Daarnaast zijn er enkele gevallen waar de godin mogelijk wordt afgebeeld of genoemd.

Votiefaltaar uit Gey

De eerste inscriptie (CIL XIII 7848) staat op een votiefaltaar dat in 1859 gevonden werd in het Duitse Gey (nabij Düren). De inscriptie luidt: “DEAE ARDBINNAE T(ITUS) IULIUS AEQUALIS S(OLVIT) L(IBENS) M(ERITO),” in het Nederlands: “Aan de godin Ardbinna heeft Titus Julius Aequalis ingelost, gaarne en met reden.”[1] In provincielatijn komt de vervanging van een B voor een V (of U) vaker voor: hier kan dus gemakkelijk Deae Arduinnae staan.[2]

Bij het altaar werden onder andere ook resten van bakstenen en scherven gevonden, wat tot de theorie heeft geleid dat hier een tempel heeft gestaan, waarin offers werden gebracht in offerschalen. Dit wordt echter met de grond gelijkgemaakt door Nico Biermanns: hij beargumenteert op basis van recentere ontdekkingen dat de plaats een pottenbakkerij was. Volgens hem is het mogelijk dat Titus Iulius Aequalis de godin dankte voor de veilige transportatie van zijn koopwaren naar Brittannië.[3]

Dit is de enige attestatie van Arduinna die zeker is.

Votiefaltaar uit Rome

De mogelijke tweede vermelding staat op een inscriptie op een votiefaltaar met de namen en afbeeldingen van vijf goden, gevonden in Rome (CIL VI 46). De inscriptie werd gemaakt door een Galliër van de Remi,[4] die niet ver van de Ardennen woonden. Wat er precies gebeurd is met dit reliëf is niet duidelijk, maar zeker is dat het op een gegeven moment beschadigd is geweest en later hersteld langs de breuk. De vraag is echter of het hersteld is in de oorspronkelijke staat.

Op een zestiende-eeuwse tekening van het reliëf zijn de eerste twee genoemde goden genoemd als Arduinna, met een afbeelding van een jageres met boog en pijlen (zoals Diana) eronder, en Camulos, een andere Gallische god. Op de huidige herstelde variant staan echter als eerste twee goden Saturnus en Mars.

De tekening is echter vermoedelijk vals. Er is geen verschil te zien tussen de steensoort aan de linker- en rechterkant van de breuk, en de schoenen van Saturnus – die op het rechterdeel van het reliëf staan – komen niet overeen met de schoenen van Arduinna op de tekening. De tekening werd mogelijk gemaakt toen alleen het rechterdeel aanwezig was, waarbij het linkerdeel vrij werd ingevuld. Het is ook mogelijk dat de tekening met opzet vervalst werd.[5]

Wel is het de vraag hoe een vervalser de naam Arduinna kon kennen, gezien het feit dat de votiefsteen uit Gey pas drie eeuwen later gevonden werd. Uit de zestiende eeuw is echter wel een vervalser bekend die de naam Ardoinna bedacht; wellicht kan dit het voorkomen van Arduinna op de tekening verklaren.[6] Al met al is de tekening waarschijnlijk inderdaad vals.

Diana op de bergtop

Daarnaast wordt in het zesde-eeuwse Historia Francorum (VIII.15) van Gregorius van Tours beschreven hoe de bevolking van het gebied rondom het huidige Florenville een beeld van de godin Diana aanbidden, en uiteindelijk op aandringen van de diaken het beeld naar beneden halen:

We begonnen op onze reis en kwamen bij het dorp Yvois, waar de diaken Vulfilaic ons begroette en naar zijn klooster bracht, waar we een warm welkom ontvingen. Dit klooster is gesitueerd op een bergtop zo’n acht mijl van het dorp dat ik noemde. [… De diaken vertelde:] “Op de berg waar u nu bent, heb ik met mijn eigen handen het gebouw gebouwd dat u ziet. Ik vond hier een afbeelding van Diana, die door de ongelovige mensen hier werd vereerd als een god. […] En toen de scharen uit de omliggende dorpen naar mij kwamen, predikte ik altijd dat Diana niets was, dat haar afbeelding en de verering die ze zo graag uitvoerden niets waren; en dat de liederen die ze zongen voor hun bekers en hun wilde braspartijen schandelijk waren. […] Vaak bad ik dat de Heer het beeld zou omverwerpen en de mensen van deze dwaling zou bevrijden. En door de genadigheid van de Heer luisterden de dorpelingen naar mijn woorden en begonnen de Heer te volgen, waarmee ze hun afgodsbeelden verlieten. Toen verzamelde ik enkele van hen bijeen zodat ik met hun hulp het gigantische beeld naar beneden kon halen, dat ik niet kon verroeren op mijn eigen kracht, want ik had de kleinere afbeeldingen al vernietigd, wat een gemakkelijker opgave was.”

Vertaling uit het Engels door Ondergetekende[7]

De theorie dat deze in de Ardennen vereerde ‘Diana’ een interpretatio romana van Arduinna is, blijft slechts met moeite overeind als de eerdere identificatie van Arduinna met Diana niet correct is.

Het everzwijnbeeldje

Tot slot werd er in de 19e eeuw een bronzen beeldje van een jageres op een everzwijn gevonden, dat door de vinder tot een beeldje van Arduinna werd verklaard. Er zijn echter geen concretere aanleidingen hiervoor dan de vermeende eerdere afbeelding van Arduinna als Diana op de inscriptie uit Rome, en het feit dat het huidige symbool voor de Ardennen een everzwijn is. Het beeldje is daarnaast waarschijnlijk afkomstig uit de Jura. Al met al heeft dit beeldje waarschijnlijk niets te maken met Arduinna.[8]

Naam

Over één ding zijn de meeste geleerden het eens: de naam Arduinna komt van het Keltische *arduo-, wat ‘hoog’ betekent. De naam van de Ardennen is van dezelfde stam afgeleid. Het in Julius Caesars Comentarii de bello Gallico beschreven Arduenna silva is tevens een algemene term voor ‘beboste hoogte’ en is ook gebruikt in de betekenis van ‘bos’; er zijn meerdere locaties in Frankrijk en andere gebieden waarvan de naam dezelfde oorsprong heeft, zoals Ardena in Italië.[9] Op basis van de naam alleen hoeft Arduinna dus niet per se direct met de Ardennen verbonden te zijn. Als ze dat wel was, was ze mogelijk een personificatie van het gebergte, vergelijkbaar met Rura en Rhenus als personificaties van respectievelijk de Roer en de Rijn.

De votiefsteen uit Gey.
Bron: Axel Kirch, Wikimedia Commons

[1] “Ardbinna,” Keltische Götternamen in den Inschriften der römischen Provinz Germania Inferior, http://gams.uni-graz.at/o:fercan.29
[2] Biermanns, Nico, “Auf den Spuren der Dea Arduinna. Eine Auswertung der Forschungserkenntnisse zu einer keltischen Lokalgottheit,” (2016): 9. https://www.researchgate.net/publication/323425395_Auf_den_Spuren_der_Dea_Arduinna_Eine_Auswertung_der_Forschungserkenntnisse_zu_einer_keltischen_Lokalgottheit
[3] Biermanns, “Auf den Spuren der Dea Arduinna,” 9-11.
[4] Epigraphik Datenbank Clauss/Slaby, http://db.edcs.eu/epigr/epi_einzel.php?s_sprache=en&p_belegstelle=CIL+06%2C+00046&r_sortierung=Belegstelle
[5] Biermanns, “Auf den Spuren der Dea Arduinna,” 3-6.
[6] Ibid.
[7] “Medieval Sourcebook: Gregory of Tours (539-594): History of the Franks: Books I-X,” Fordham University, bezocht op 9 mei 2020, https://sourcebooks.fordham.edu/basis/gregory-hist.asp#book8
[8] Simone Deyts, “Variations sur le thème animal,” in Images des dieux de la Gaule (Parijs: Editions Errance, 1992), 46-47.
[9] Xavier Delamarre, “arduo-,” in Dictionnaire de la langue gauloise: une approche linguistique du vieux-celtique continental (Parijs: Editions Errance, 2003), 52-52.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: