Arduinna

Arduinna wordt vaak de godin van de Ardennen genoemd, maar er is eigenlijk helemaal niet zo veel wat we met zekerheid over haar kunnen zeggen. Misschien werd ze geïdentificeerd met Diana, misschien werd ze nog tot in de zesde eeuw vereerd in de Ardennen, misschien ook niet. In ieder geval was haar naam Keltisch van oorsprong en betekende zoveel als ‘hoogte.’

Wat we weten & Theorieën

In het geval van de godin Arduinna is er zo weinig wat we zéker weten, dat ik hier de kopjes van feiten en theorieën heb samengevoegd.

De godin Arduinna is bekend dankzij één of mogelijk twee Latijnse inscripties. Daarnaast zijn er enkele gevallen waar de godin mogelijk wordt afgebeeld of genoemd.

Votiefaltaar uit Gey

De eerste inscriptie (CIL XIII 7848) staat op een votiefaltaar dat in 1859 gevonden werd in het Duitse Gey (nabij Düren). De inscriptie luidt: “DEAE ARDBINNAE T(ITUS) IULIUS AEQUALIS S(OLVIT) L(IBENS) M(ERITO),” in het Nederlands: “Aan de godin Ardbinna heeft Titus Julius Aequalis ingelost, gaarne en met reden.”[1] In “provincielatijn” komt de vervanging van een B voor een V (of U) vaker voor: hier kan dus gemakkelijk Deae Arduinnae staan.[2]

Bij het altaar werden onder andere ook resten van bakstenen en scherven gevonden, wat tot de theorie heeft geleid dat hier een tempel heeft gestaan, waarin offers werden gebracht in offerschalen. Dit wordt echter met de grond gelijkgemaakt door Nico Biermanns: hij beargumenteert op basis van recentere ontdekkingen dat de plaats een pottenbakkerij was. Volgens hem is het mogelijk dat Titus Iulius Aequalis de godin dankte voor de veilige transportatie van zijn koopwaren naar Brittannië.[3]

Dit is de enige attestatie van Arduinna die zeker is.

Votiefaltaar uit Rome

De mogelijke tweede vermelding staat op een inscriptie op een votiefaltaar met de namen en afbeeldingen van vijf goden, gevonden in Rome (CIL VI 46). Wat er precies gebeurd is met dit reliëf is niet duidelijk, maar zeker is dat het beschadigd is geweest en vervolgens hersteld langs de breuk. De vraag is echter of het hersteld is in de oorspronkelijke staat.

Op een zestiende-eeuwse tekening van het reliëf zijn de eerste twee genoemde goden een zekere Arduinne, met een afbeelding van een jageres met boog en pijlen (zoals Diana) eronder, en Camulo. De huidige herstelde variant echter noemt als eerste twee Saturno en M(arti). Is de afbeelding incorrect of de herstelling?

J. Terrisse is overtuigd van het eerste: er is geen verschil te zien in de steensoort aan beide kanten van de barst en de tekening werd mogelijk gemaakt toen alleen het rechterdeel aanwezig was, waarbij het linkerdeel vrij werd ingevuld. Biermanns voegt daaraan toe dat het wellicht met opzet vervalst is, misschien door een bekende zestiende-eeuwse Napolitaanse vervalser die reeds eerder beschuldigd werd van het bedenken van de naam Ardoinna, al is het niet de maker van de bovengenoemde tekening.[4]

Daarnaast observeert Ondergetekende dat de schoenen van Diana/Arduinna op de tekening niet overeenkomen met de schoenen van Saturnus op het reliëf. (De schoenen staan op het rechterdeel, niet op het afgebroken deel.) Hoewel dit een observatie is op basis van een foto[5], ondersteunt dit het argument dat de tekening niet het originele reliëf correct weergaf.

Er zijn slechts enkele aanwijzingen dat de tekening wel het origineel kan afbeelden. De inscriptie uit Gey werd pas in de negentiende eeuw gevonden, zodat er geen directe verklaring is voor hoe de vervalser de naam Arduinna kende. Uit de de tekst onder het altaar (“M(ARCUS) QUARTINIUS M(ARCI) F(ILIUS) CIVES SABINUS REMUS MILES COH(ORTIS) VII PR(AETORIAE) ANTONINIAN(A)E P(IAE) V(INDICIS) V(OTUM) L(IBENS) S(OLVIT)”[6]) blijkt dat de donor een Galliër was, afkomstig uit Remus, het huidige Reims.[7] Dit sluit in ieder geval de mogelijkheid niet uit dat hij twee Gallische godheden op zijn votiefaltaar vermeldde, maar voegt verder weinig toe aan de geloofwaardigheid van de tekening.

Al met al is de kans groot dat er inderdaad nooit Arduinne heeft gestaan.

Diana op de bergtop

Daarnaast wordt in het zesde-eeuwse Historia Francorum (VIII.15) van Gregorius van Tours beschreven hoe de bevolking van het gebied rondom het huidige Florenville een beeld van de godin Diana aanbidden, en uiteindelijk op aandringen van de diaken het beeld naar beneden halen:

We begonnen op onze reis en kwamen bij het dorp Yvois, waar de diaken Vulfilaic ons begroette en naar zijn klooster bracht, waar we een warm welkom ontvingen. Dit klooster is gesitueerd op een bergtop zo’n acht mijl van het dorp dat ik noemde. [… De diaken vertelde:] “Op de berg waar u nu bent, heb ik met mijn eigen handen het gebouw gebouwd dat u ziet. Ik vond hier een afbeelding van Diana, die door de ongelovige mensen hier werd vereerd als een god. […] En toen de scharen uit de omliggende dorpen naar mij kwamen, predikte ik altijd dat Diana niets was, dat haar afbeelding en de verering die ze zo graag uitvoerden niets waren; en dat de liederen die ze zongen voor hun bekers en hun wilde braspartijen schandelijk waren. […] Vaak bad ik dat de Heer het beeld zou omverwerpen en de mensen van deze dwaling zou bevrijden. En door de genadigheid van de Heer luisterden de dorpelingen naar mijn woorden en begonnen de Heer te volgen, waarmee ze hun afgodsbeelden verlieten. Toen verzamelde ik enkele van hen bijeen zodat ik met hun hulp het gigantische beeld naar beneden kon halen, dat ik niet kon verroeren op mijn eigen kracht, want ik had de kleinere afbeeldingen al vernietigd, wat een gemakkelijker opgave was.”

Vertaling uit het Engels door Ondergetekende[8]

De theorie dat deze in de Ardennen vereerde ‘Diana’ een interpretatio romana van Arduinna is, blijft slechts met moeite overeind als de eerdere identificatie van Arduinna met Diana niet correct is.

Het everzwijnbeeldje

Tot slot werd er in de 19e eeuw een bronzen beeldje van een jageres op een everzwijn gevonden, dat door de vinder tot een beeldje van Arduinna werd verklaard. Er zijn echter geen concretere aanleidingen hiervoor dan de vermeende eerdere afbeelding van Arduinna als Diana op de inscriptie uit Rome, en het feit dat het huidige symbool voor de Ardennen een everzwijn is. Het beeldje is daarnaast waarschijnlijk afkomstig uit de Jura. Al met al is er geen enkele zekerheid dat het een beeldje van Arduinna betreft.[9]

Naam

Over één ding zijn de meeste auteurs het eens: de naam Arduinna komt van het Keltische *arduo-, wat ‘hoog’ betekent. De naam van de Ardennen is van dezelfde stam afgeleid. Het in Julius Caesars Comentarii de bello Gallico beschreven Arduenna silva (5.4.3: “het Ardennerwoud […], dat zich in [grote] uitgestektheid uitbreidt van den Rijn midden door het land der Trevirers tot de grens der Remers,” vertaling J.J. Doesburg[10]) is tevens een algemene term voor ‘beboste hoogte’ en is ook gebruikt in de betekenis van ‘bos’; er zijn meerdere locaties waarvan de naam dezelfde oorsprong heeft: onder andere in de departementen Cantal, Haute-Loire en Puy-de-Dôme in Frankrijk, maar ook in Lombardije (Italië), Derbyshire (Engeland) en Graubünden (Zwitserland).[11] Arduinna hoeft dus niet per se direct met de Ardennen verbonden te zijn. Als ze dat wel was, was ze mogelijk een personificatie van het gebergte, vergelijkbaar met Rura en Rhenus als personificaties van respectievelijk de Roer en de Rijn.

De votiefsteen uit Gey.
Bron: Axel Kirch, Wikimedia Commons

[1] “Ardbinna,” Keltische Götternamen in den Inschriften der römischen Provinz Germania Inferior, bezocht op 8 mei 2020, http://gams.uni-graz.at/o:fercan.29
[2] Biermanns, Nico, “Auf den Spuren der Dea Arduinna. Eine Auswertung der Forschungserkenntnisse zu einer keltischen Lokalgottheit,” (2016): 9. https://www.researchgate.net/publication/323425395_Auf_den_Spuren_der_Dea_Arduinna_Eine_Auswertung_der_Forschungserkenntnisse_zu_einer_keltischen_Lokalgottheit
[3] Biermanns, “Auf den Spuren der Dea Arduinna,” 9-11.
[4] Biermanns, “Auf den Spuren der Dea Arduinna,” 3-6.
[5] Afbeeldingen van de tekening en foto’s van de herstelde reliëf staan op http://db.edcs.eu/epigr/epi_einzel.php?s_sprache=en&p_belegstelle=CIL+06%2C+00046&r_sortierung=Belegstelle [en een betere foto op https://catalogo.museivaticani.va/opere/ (zoek naar ‘8960’)]
[6] Epigraphik Datenbank Clauss/Slaby, http://db.edcs.eu/epigr/epi_einzel.php?s_sprache=en&p_belegstelle=CIL+06%2C+00046&r_sortierung=Belegstelle
[7] Bernhard Maier en Kevin Windle, “Gallo-Roman Culture,” In The Celts: A History from Earliest Times to the Present (Edinburgh: Edinburgh University Press, 2003): 97-112. http://www.jstor.org/stable/10.3366/j.ctt1r2bc7.13 [blz 108]
[8] “Medieval Sourcebook: Gregory of Tours (539-594): History of the Franks: Books I-X,” Fordham University, bezocht op 9 mei 2020, https://sourcebooks.fordham.edu/basis/gregory-hist.asp#book8
[9] Simone Deyts, “Variations sur le thème animal,” in Images des dieux de la Gaule (Parijs: Editions Errance, 1992), 46-47. http://93.174.95.29/main/B71929BB8E96F41162072922D70299D2
[10] “Julius Caesar: Gedenkschriften van den Gallischen Oorlog,” Kox Kollum, bezocht op 10 mei 2020, http://www.koxkollum.nl/caesar/opera/opera.htm
[11] Xavier Delamarre, “arduo-,” in Dictionnaire de la langue gauloise: une approche linguistique du vieux-celtique continental (Parijs: Editions Errance, 2003), 52-52. http://93.174.95.29/main/E3575AD35EF50EE93394DFC154671DD9

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: