Arcanua

Arcanua was een godin wier naam mogelijk ‘voorzangeres’ betekende in het Gallisch. Ze werd vereerd in een tempel in het huidige Nederlands Limburg, waar onder andere een haantje als offergave werd gevonden.

Wat we weten

De naam Arcanua wordt genoemd op twee inscripties die gevonden werden in het Nederlands-Limburgse Burchten. Bij de vondst daarvan in 1976 werden ook de resten van een tempel gevonden, en een bronzen beeldje van een haan.

De eerste inscriptie (AE 1983 723) staat op een bronzen sokkel dat waarschijnlijk bij de haan hoort en luidt: “DEAE ARCANUE ULPIUS VERINUS VETERANUS LEG(IONIS) VI V(OTUM) S(OLVIT) L(IBENS) M(ERITO),” in het Nederlands: “Voor de godin Arcanua heeft Ulpius Verinus, veteraan van het Zesde Legioen graag en met reden zijn gelofte ingelost.”[1] Ulpius Verinus was waarschijnlijk afkomstig uit de omgeving en was als soldaat in het VIe Legioen Vitrix in York in Engeland gestationeerd. Misschien nam hij het beeldje van de haan van daaruit mee.[2] In Engeland zijn verschillende vergelijkbare beeldjes gevonden.[3]

De andere inscriptie (AE 1983 724) werd gevonden op een bronzen blad. De beschadigde inscriptie luidt: “D(EAE) ARKANUAE M(ARCUS) I(ULIUS?) AM(—) L(IBENS) M(ERITO).” In het Nederlands: “Voor de godin Arkanua (heeft) Marcus I(ulius?) Am(—) (dit blaadje) graag en met reden (geschonken).”[4]

De vondsten worden gedateerd op halverwege de tweede eeuw CE. De tempel werd ergens in de eerste eeuw CE gesticht.

Theorieën

Naam

De naam Arcanua is onbetwist Keltisch van oorsprong. Lauran Toorians vertaalt de naam als ‘voorzangeres,’ bestaande uit het Gallische are, ‘voor’ en *canu-, ‘zingen’ of ‘reciteren’. Hij maakt de verbinding met het Middelwelsche arganu, ‘weeklacht,’ en het Oudierse can, ‘zingen.’ In het Iers en Welsch zijn de woorden voor ‘profeteren’ en ‘voorzeggen’ ook afgeleid van de stam *canu-.[5]

Het is ook vermeldenswaardig dat de Latrijnse woorden arcanum (n) en arcanus (adj) ‘geheim’ betekenen, iets wat niet in aanmerking genomen wordt door Toorians.

Cultus

Omdat de naam Arcanua nergens anders voorkomt, neemt T. Derks aan dat de godin een sterk lokaal verschijnsel was. Ook redeneert hij op basis van het feit dat de tempel pas in de eerste eeuw CE gesticht werd, dat de godin “uitgevonden” werd door de lokale bevolking, “mogelijk als reactie op de ingrijpende veranderingen die de inlijving bij het Romeinse rijk met zich meebracht.”[6] Dit hoeft echter niet het geval te zijn; het feit dat de tempel in de eerste eeuw werd gebouwd, hoeft immers niet te betekenen dat de godin niet al eerder vereerd werd. Ook de absolute lokaalheid van de verering van Arcanua is alleen gebaseerd op het gebrek aan vondsten elders. Maar anders dan bijvoorbeeld Rura is Arcanua niet strikt gebonden aan de plaats waar ze werd gevonden. Het is dus alleszins mogelijk dat de godin in een wijder gebied werd vereerd, maar dat dit de enige overblijfselen van haar cultus zijn die de tand des tijds hebben doorstaan.

Toorians redeneert dat de haan een dier is dat de dag aankondigt of voorzingt, en interpreteert dit dier dus als een symbool voor de eigenschappen van de godin.[7] Derks echter stelt dat het haantje niet per se oorspronkelijk bedoel was als offergave voor Arcanua.[8]

Persoonlijke ervaringen

Lees hier de persoonlijke interpretatie van een Nederlandse heks die de naam Arcanua als ‘de mysterieuze’ interpreteert.

Het in Burchten gevonden haantje
Bron: Limburgs Museum

[1] T. Derks “6.9 Inscripties en graffiti,” in Een Romeins heiligdom en een vroegmiddeleeuws grafveld bij Buchten (L), T. Derks en B. de Fraiture (red.), Rapportage Archeologische Monumentenzorg 226 (Amersfoort 2015), 150. https://www.cultureelerfgoed.nl/publicaties/publicaties/2015/01/01/een-romeins-heiligdom-en-een-vroegmiddeleeuws-grafveld-bij-buchten-l
[2] Derks, “Inscripties en graffiti,” 152.
[3] S. Hoss, “7.3 Parallellen en conclusies,” in Een Romeins heiligdom en een vroegmiddeleeuws grafveld bij Buchten (L), T. Derks en B. de Fraiture (red.), Rapportage Archeologische Monumentenzorg 226 (Amersfoort 2015), 167-169
[4] Derks, “Inscripties en graffiti,” 153.
[5] Lauran Toorians, “6.10 Naamkundige analyse van het theoniem Arcanua,” in Een Romeins heiligdom en een vroegmiddeleeuws grafveld bij Buchten (L), T. Derks en B. de Fraiture (red.), Rapportage Archeologische Monumentenzorg 226 (Amersfoort 2015), 156-157.
[6] T. Derks, “8.4 De godin, haar wijgeschenken en de  gebruikers van het heiligdom,” in Een Romeins heiligdom en een vroegmiddeleeuws grafveld bij Buchten (L), T. Derks en B. de Fraiture (red.), Rapportage Archeologische Monumentenzorg 226 (Amersfoort 2015), 177
[7] Toorians, “Naamkundige analyse van het theoniem Arcanua,” 156.
[8] Derks, “De godin, haar wijgeschenken en de  gebruikers van het heiligdom,” 178.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

<span>%d</span> bloggers liken dit: